Voltoire

Voltoire 17. mende hastapeneko autorea da, biziki gutxi dokumentatua. Ez ditugu ezagutzen, ez haren jatorria, ez haren sorturte edo heriotza data. Doi-doietarik aitzina daiteke, haren idatziei esker, gaskoia zela. 19. mendean haren obra ikertu zuen Pierre-Gustave Brunet-k (1805-1896) horrela aurkezten zuen : "Luis XII.aren erreinuko lehen urteetan bizi izan zen; hizkuntza, idazkera eta aritmetika maisu izan zen Frantziako hegoaldean." (1) Iduri luke merkatari gisa ibili izan dela ere.

Bi libururen bederen idatzi dituela jakina da. Lehena Le Marchand traictant des proprietez et particularitez du Commerce et négoce deitzen da eta Okzitaniako Tolosan argitaratu da 1607an. Merkataritzari buruzko dialogoez gain, Moutets gascouns deitutako 616 atsotitza badira, gaskoiz eta bertsotan.

Bigarren obra L’interprect ou Traduction du François Espagnol & Basque, [Interpretea edo Frantsesa, gaztelera eta euskarazko itzulpena] Lyon herrian inprimatu zen, 1620an.

L’interprect ou Traduction du François Espagnol & Basque [Interpretea edo Frantsesa, gaztelera eta euskarazko itzulpena]

L’interprect liburua biziki arraroa da. Ale bakar bat ezagutzen zaio, Bordeleko liburutegian zaindua, eta orain molde numerikoan eskuragarri Bilketa atarian. 280 orriko lan bat da, gehienetan hiru zutabetan maketatua (zutabe bat hizkuntza bakoitz), eta Lyon-en inprimatua A. Rovyer-ren inprimategia baitan. 1620 urteko data ez da inprimatua, baina eskuz gehitua. Obra ondotik behin baino gehiagotan berrargitaratuko da, besteak beste Tresora hirour lenguaietaqua, francesca, espagnola, eta hasquara izenarekin (Baiona, 1642).

Voltoire-ek euskararen ezagutza eta erabilerako giltza batzuk eskaini nahi izan ditu. Motibazio bikoitzarekin aritu dela dirudike: saltzaileen egunerokoa eta merkataritza erraztu alde batetik, hizkuntzen zientzia hobetu bestaldetik. Sar hitzan (Au lecteur salut) egin dituen hautu ortografikoak ezhazten ditu, bai euskararentzat, bai frantsesa edo gaztelerarentzat, agerian utziz garaiko eztabaida linguistikoak hurbiletik jarraitzen zituela.

Hautatutako euskalkia lapurtera da, eta bereziki Donibane Lohizune eta Ziburuko forma. Euskarazko itzulpenak maiz biziki literarioak dira, frantsesezko erranaldien egituretan kalkatuak, eta galdekatu pertsona bat baino gehiagotik etor daiteke, frantsesezko hitz berak ez baitira beti berdin itzuliak. "En été et en hiver il pleut quand Dieu veut" eta "Quand Dieu veut de chaque vent il pleut" horrela itzuli dira: "Udan eta neguan uri egitendu jeincoaq nahiduinean." et "Jaincoa nahiduenean, aissia bat bederatiq ouria eguyten du.", bi molde baliatu Jainko/Jeinko eta Uria/Ouria hitzentzat.

  • (…) Tant il y a que pour le Basque, je l’ai traduit tel qu’il se parle au meilleur endroit des Basques, qu’est Saint-Jean-de-Luz et Ciboure. (…)

    Extrait de la partie « Au lecteur, salut »

  • (…) Horrela dela ere euskararentzat, itzuli dut Euskaldunen leku hoberenean mintzatzen den bezala, hori delarik Donibane Lohizune eta Ziburu. (…)

Obraren egitura

Obra bi partetan zatitzen da: gramatika bat eta dialogoak.

Gramatika partea

Gramatika partea (Spece de grammaire) bera kapitulutan zatitua da.

  • Lehen bi kapituluak hiru zutabeko taulak dira, adberbio, lokailu eta izenordainen itzulpenak biltzen dituztenak, hiru hizkuntzetan.

  • Hirugarren kapituluak aditz jokoak biltzen ditu, 27 orriko taula luze batean.

  • 4. kapitula, (Dictionnaire Alphabétique despuis lettre A. jusques à lettre V ) 80 orriko lexiko luze bat da, farrantses hitz zerrenda baten itzulpena eskaintzen duena eusklaraz. Kapitulu bakarra da non gaztelera ez den agertzen.

Dialogoen partea

Obraren bigarren partea 132. orrian abiatzen da, eta bukaeraino luzatzen, 280. orrian. 14 dialogo biltzen ditu, hiru hizkuntzetara itzuliak. Aipatutako gaiak nagusiki markataritzari lotuak dira (Pour traiter avec gens de bourse, Propos entre banquiers courratiers, Pour les marchands français, espagnols ou flamands…) edo bidaiariendako pentsatuak (Pour ceux qui vont par chemin ou font voyage, Pour les voyageurs et pour les hôtes tenant logis et cabaret…)

Daniel Moisés Sáez Riveraren arabera(2),dialogo horiek 1568an Gabriel Meunier-k argitaratu Coloquios familiares muy convenientes y mas prouechosos de quantos salieron fasta agora para qualquicra qualidad de personas desseosas de saber hablar y escribir Espanol y Frances obratik hartuak dira eta euskarara itzuliak. Dialogo horietan atsotitza anitz agertzen da.

Dialogo horien euskarazko partearen transkripzio osoak Klasikoen gordailua gunean eskuragarri dira.

Voltoire-en atsotitzak

Voltoire-en dialogoek atsotitza edo erran zaharra anizt biltzen dituzte. Ez dira euskal jatorrizko atsotitzak, baina  frantses erran zaharren euskarako itzulpena batzuk. Dena den, Oihenarten 1657ko bilduma baino lehen agertu denez (ikus Oihenarten atsotitzak artikulua) Voltoire-ren lana euskarazko erran zahar bilduma zaharren gisa kontsidera daiteke.

1873an argitaratutako Anciens proverbes basques et gascons, recueillis par Voltoire liburuan, Brunet-k testuko 41 atsotitza bildu zituen.

Ikus Voltoire-en atsotitza guztiak

  • Pas à pas, on va bien loin.
  • Baratxe batratxe, badoa urrun.

  • Mieux vaut être seul que mal accompagné.
  • Hobe da bakarrik, konpainia gaiztuarekin baino.

  • L’âne porte le vin et boit l’eau.
  • Astoak ekartzen du mahaira arnoa eta edaten du ura.

Dokumentu numerizatua

Dokumentu honen bertsio numerikoa Bilketan kontsulta dezakezu: http://gordailu.bilketa.eus/zoom.php?q=id:568591

Bibliografia

  • Coloquios familiares muy convenientes y mas prouechosos de quantos salieron fasta agora para qualquicra qualidad de personas desseosas de saber hablar y escribir Espanol y Frances, Gabriel Meunier, 1568
  • Le Marchand traictant des proprietez et particularitez du Commerce et négoce, Voltoire, 1607
    • Disponible sur Rosalis, la bibliothèque numérique de Toulouse
  • L’interprect ou Traduction du François Espagnol & Basque, Voltoire, Lyon, 1620
  • Tresora hirour lenguaietaqua, francesca, espagnola, eta hasquara, D’après Voltoire, imprimé à Bayonne en 1642.
  • Anciens proverbes basques et gascons, recueillis par Voltoire, P.G. Brunet, P. Cazalis, 1873
  • L’interprect ou Traduction du François Espagnol & Basque, Voltoire, réédition en fac-similé de Xarles Videgain, Ed. Manucius, 2000
  • L’interprect ou traduction du François Espagonl & Basque (1620) de Voltoire en el marco vascorrománico y europeo, Sáez Rivera, Daniel Moisés, Univ. Complutense de Madrid, in Oihenart. 21, 2006

 

(1)    Extrait de Anciens proverbes basques et gascons, recueillis par Voltoire, P.G. Brunet, P. Cazalis, 1873

(2)    Voir L’interprect ou traduction du François Espagonl & Basque (1620) de Voltoire en el marco vascorrománico y europeo, Sáez Rivera, Daniel Moisés, Univ. Complutense de Madrid, in Oihenart. 21, 2006 - http://www.eusko-ikaskuntza.org/es/publicaciones/linguistica-vasco-romanica-i-jornadas021/ar-14659/

Aurkibidea

L’interprect. Ou Traduction du François Espagnol & Basque de Voltoire Contenant Plusieurs Parties ainsin qu’est contenu à la Table Dernier Escripte

Spece de grammaire

•    Primo Des Adverbes, Conionctions, & Propositions à folio 1.
•    Les Pronoms à folio 11.
•    Les Verbes Coniugaifons aueq leur Temps & aultres particuliaritez dependants diceux à folio 14.

Temps present Demboura presentean
Temps imparfaict  Demboura Imperfe
Temps parfaict Demboura perfect
Temps plus que parfait    
Temps futur ou advenir Datorquen deboraq
Imper: en conmandant Manatçean
En defendant  Deffendatçean
Optat : en desirant Deziratzean
Subiunction Subyun
L’infinitif Ac Habatzecoua
Ver Imperfon  Verb: Impe.

•    Dictionnaire Alphabétique despuis lettre A. iusques à la lettre V. à folio 41.
•    Pour compter, & pour les jours, sepmaines, mois & Ans à folio 122.

Colloques et dialogues propres et necessaires en divers Negoces & affaires pour la dicte Traduction

•    Premier pour ceulx quy vont par chemin ou font voiage Chapitre Premier à folio 132.
•    Second Pour les voiageurs & pour les hosles tenans logis & Cabaret. Chapitre 2. à folio 153.
•    Pour Traicter aveq  gens de Boursse ou daultres places &negociations. Chap. 3. à folio 172.
•    Devis & propos entre Banquiers Courratiers. Chapitre 4 à folio 188.
•    Propos & devis ordinaires que tienent & doivent sçavoir les courratiers des changes & aultres semblables. Chapitre 5. à folio 195.
•    Devis & propos antre marchans courratiers & messagers. Chapitre 6 à folio 198.
•    Devis propres aux commis dung poix commung embaleurs & portefaix . Chapitre 7 à folio 210.
•    Pour les marchans François Espagnols Flaments & autres tenants cassiers ou facteurs. Chapitre 8 à folio 218.
•    Pour les recepueurs soliciteurs ou procureurs daffaires. Chapitre 9 à folio 227.
•    Pour traicter avec marchans de soye merciers chappeliers orpheures & autres boutiquiers. Chapitre 10 folio 243.
•    Pour les marchands drapiers de drap de layne. Chapitre 11 à folio 249.
•    Pour traiter aveq les talheurs ou cousturiers. Chapitre 12 à folio 263.
•    Pour les cordonniers ou sabatiers. Chapitre 13 à folio 267.
•    Pour faire un messagerie ou mandement. Chapitre 14 à folio 274.