Joseph Apesteguy 1881eko maiatzaren 20an sortu zen, 14 haurrideko familia batean. Pilotarendako duen dohaintza biziki goiz agerian uzten du, esku huska, xisteran edo edozein tresnekin. Adina gazteagatik Txikito (edo Chiquito) izengoitia bilduko du, bere gorputzak eta bera 1,95 metro eta 90 kiloek laster kontrastatuko dutenak.

Profesionala 17 urtetan, pilotan moda efetu bat ezaguitzen duelarik mundu osoan, fama izugarria lortuko du Chiquito de Cambo edo Kanboko Txikito izengoitiarekin. 50 urtez pilota munduko protagonista nagusi bat geldituko da, 1946an azken partida jokatu arte.

1950eko abenduaren 21an zendu zen, 69 urtetan, legenda bat bilakaturik.

1898, Lehen desafioak

Eskualduna 1898-08-26

  • « Le mardi 30 à 3 heures de l’après-midi, se jouera la grande partie qui sera certainement le clou de nos fêtes. Arrué, Chilar et Otharré se mesureront avec Chiquito de Cambo, Apestéguy et Lemoine de Sare. Ces noms se passent de commentaires, mais nous ne pouvons nous empêcher d’insister sur l’intérêt qui s’attache à cette lutte entre les vieux maîtres de la balle soucieux de garder une réputation durement acquise et leurs jeunes élèves qui n’aspirent qu’à s’élever à leur niveau, sinon à les dépasser (…) »
  • “asteartea 30an, arratsaldeko 3etan, segurki gure besten ikusgarriena izanen den partida handia jokatuko da. Arru, Chilar eta Otarré neurtuko dira Kanboko Txikito, Apeztegi eta Sarako Lemoine-ekin. Izen horiek iruzkinik ez dute beharrik, baina borroka horren interesa azpimarratu gabe ezin gara egon, parez pare ezarriko baititu gogorki irabazitako fama atxiki nahi duten pilotaren maisu zaharrak eta haien mailara berdindu, ez bada gainditu nahi duten ikaslea gazteak. (…)”

Lehen urteetarik, Txikito xisterako jokalari handienen aurka ari da, horietarik Arrue edo Jean-Pierre Borda "Otharre".

1899, Erregea erregetxoaren aurka

1899ko irailan, Txikito Arrue, garaiko "pilotaren erregea" desafiatzen du. Luzaz berriz aipatuko den partida aise eramaten du (60 eta 33).

Eskualduna 1899-09-15

  • « Ainsi toutes les conditions sont arrêtées pour le plus brillant assaut auquel il nous aura été donné d’assister, le 23 septembre courant, sur la place de Cambo : Chiquito prendra le gant contre Arrué, le roi de la pelote jusqu’à ce jour. (…) Il était incontestablement le roi de nos frontons, lorsque, indirectement, il se vit lancer le gant par le roitelet de Cambo (…) »
  • “Horrela baldintza guztiak beteak dira ikus genezakeen eraso dirdiratsuarentzat, irail honetako 23an, Kanboko plazan: Txikitok eskularrua hartuko du gaur arte pilotaren erregea dagoen Arrueren aurka. Dudarik gabe gure pilota plazen erregea zen,  ikusi arte, zeharka, Kanboko erregetxoa haren desafiatzen (…)”

Eskualduna 1899-09-29

  • “La partie tête-à-tête entre Arrué et Chiquito a abouti au succès complet de Chiquito qui a fait 60 points en laissant son adversaire à 35 ou 36 points. Nous avions annoncé cette partie, mais nous nous sommes bien gardés de l’aller voir, prévoyant qu’elle tournerait court, et n’offrirait pas un intérêt sérieux (…) »
  • “Arrue eta Txikitoren arteko buruz burukako partidak Txikitoren garaipen osoa ekarri du, hark 60 puntu eginez eta utziz haren aurkaria 35 edo 36 puntutan. Partida horren berri eman genuen, baina haren ikustera joateaz begiratu gara, aurreikusiz hartan berean geldituko zela, eta zuela interes seriosik emanen (…)”

1899, Ameriketara

1899ko urrian Txikito eta berrikitan gainditu duen Arrue Argentinako Buenaos Aire-ra badoz. Txikitoren lehen nazioarteko bira izanen da, baina ez azkena.

Txikito 1900 urtean

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

"Ameriketako berriak" Eskualduna 1900/01/19

  • “(…) Chiquito eta Diharce ari izan dire aitzinetik, pilotari hautak, joko horrentzat biak ere, iduri zuten hautatuak zirela aitzineko, eta nola berexten zituzten pilotak ; Chiquitok bazterrat igortzen zituen pilotak ; Akabo ! (…)”
  • « (…) Txikiti et Diharce ont joué devant, ces pelotari de choix, pour ce jeu tous deux semblent voués à jouer avant, et comment ils triaient les pelotes ; Quand Txikito envoyait la balle sur le côté ; Terminé ! (…) »

1900, Parise

1900an, Txikito Parisera heltzen da, non frontoia anitz eraikitzen den, eta non paristarrek pilota deskubritzen duten.Txikitok laster zaletasun handi bat sor araziko du.

Txikito Parisen 1901an

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

Eskualduna 1900-06-29

  • « Les parties se sont continuées avec la sympathie croissante des spectateurs parisiens. (…) Le jeu de Chiquito est celui qui charme le plus le public, parce qu’il est le plus varié et le plus accidenté (…) »
  • “Partidek segitu dute paristar ikusleen  begikotasun gero eta handiago batekin. (…) Txikitoren jokoa publikoan gehien xarmatzen duena da, aberats eta mugikorrena baita(…)”

Eskualduna 1900-07-06

  • “Chiquito a laissé dans la capitale un excellent souvenir parmi les amateurs du jeu de balle et on espère bien le revoir l’an prochain. Son jeu nerveux et vibrant a tout à fait séduit. »
  • “Txikitok hiriburuan oroitzapen bikainak utzi ditu pilota joko zaleen artean, eta ondoko urtean ikusten ahalko dutela espero dute. Haren joko zaintsu eta dardaratsuak osoki liluratu du.

1901-1914, Famaren abiapuntua

Hilabete bakar batzuz Euskal Herri eta munduko pilota plaza guztietan irabazi  ondotik, Txikitok kirol mailako nagusitasuna hamarkada batez mantenduko du (xisterako munduko txapeldun etenaldirik gabe 1900 urtetik 1914ra). Paraleloki, partez Jauretche impresarioari esker, pertsonaia publikoa bilakatzen da, frontoien estreinaldi edo Espainia edo Ingalaterrako erregen aitzineko erakusketentzat eskatua.

Txikito 1906an

Ikus jattorrizko dokumentua: Gallica

Txikito Karta postala batean [1908]

Ikus jatorrizko dokumentua: Bilketa

Txikito 1911an

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

Txikito 1912an

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

1914-1918 Gerra handiko granadaria

Lehen mundu gerrak Txikitoren kirol ibilbidea gelditzen du, baina ez haren fama. Granadari gisa engaiatua, behin baino gehiagotan erakutsitako kuraia eta ausardia gatik izendatua izanen da eta dekorazioak lortuko.

Legendak dio xistera (edo, bertsio batzuen arabera bolea) eraman zuela, eta baliatzen zuela granadak beste edonor baino urrunago jaurtitzeko.

Txikitoren balentriak, Le sporting 1914/11/12

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

  • « Sur le front, une compagnie d’infanterie lutte avec une énergie farouche contre une force allemande supérieure. (…) Son chef décide d’en avertir le commandant de compagnie et de lui demander du renfort… Mais l’homme qui se dévouera risque de ne pas pouvoir accomplir sa mission, le terrain à parcourir est couvert par une grêle d’obus, balayé par les rafales des mitrailleuses. (…) Un homme s’est levé et à dit : « C’est bien ! Moi, j’irai ! »
    Il l’a fait spontanément, se dressant d’un bond de félin, une flamme dans les yeux. Collant, d’une tape, son képi sur l’oreille, il part comme coiffé d’un béret basque, son fusil lui servant de makhila. Il court, se couche, rampe, se relève, glisse, disparaît. « Pauvre bougre, murmure le sergent ; il es f… ! Il n’en reviendra jamais ! » (…) »
  • “Frontean, infanteria konpainia bat basa energia batekin borrokan ari da aleman indar handiago baten aurka. (…) Haren buruzagiak konpainiaren komandantea abisatzea erabakitzen du indargarrien eskatzeko… Baina bere burua eskainiko duen gizonak misioa ez betetzeko arriskua ukan lezake, zeharkatu behar lukeen terrenoa obus erauntsi batez estalia da, metrailadore boladaz garbitua. (…) Gizon bat altxatzen da eta dio: “Ongi da! Ni, joanen naiz!”
    Bere baitak egin du, jauzi felino batez jaikiz, sugar bat begietan. Bere kepia xarta batez belarrian kolatuz, badoa euskal kapelu batekin bezala, zizpa makhila gisa baliatuz. Lasterka doa, etzaten da, herrestan doa, altxatzen da, lerratze, eta desagertzen. “Gaizo mutila, murmurikatzen du sarjentuak; I… da! Horretarik inoiz ez da itzuliko!” (…)”

1919-1925, Gailurrera berriro

Gerra bukatu orduko, Txikitok munduko txapela janzten du berriro eta 1923 urtea arte atxikiko du.

Txikito 1924ko martxoaren 9an, Pariseko Châtillon-eko frontoia berrian

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

Txikito 1924ko martxoaren 9an, Pariseko Châtillon-eko frontoia berrian

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

Txikito 1924ko martxoaren 9an, Pariseko Châtillon-eko frontoia berrian

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

1926-1946, ezin higatuzko beteranoa

45 urte egin zituen sasoiean, Txikitok 70 partida jokatu zituen, eta horietarik bi baizik ez galdu (2 ttanttotarik aldi oro). Bere mailako lehiakideen beha dago.

Txikitoren elkarrizketa - L'intransigeannt 1927/06/08

Ikus jatorrizko dokumentua:r Gallica

  • « (…) C’est vannant, je ne peux plus trouver d’adversaires qui puissent me menacer. Puis il n’y a plus d’arrières. Cherchez-moi des rivaux. Je défie n’importe quel pelotari à chistera. Je voudrais tant rencontrer des joueurs de ma taille…(…) »
  • “(…) Akigarria da, mehatxa nezakeen aurkaririk ezin dut aurkitu. Eta gibelaririk ez dago gehiago. Aurki iezazkidazue lehiakideak. Edozein xistera jokalaria desafiatzen dut.  Nire neurriko jokalariak hainbeste kurutzatu nahi nituzke…(…)”

Txikito Pariseko frontoian 1929an

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

Txikito 1934 urtea inguru

Ikus jatorrizko dokumentua: Bilketa

« Le pelotari Chiquito de Cambo, âgé de 48 ans, demeure le roi des frontons ». Miroir des Sports, 1929/06/11

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

Txikitoren aipamena Cyrano kazeta satirikoan 1929/09/08

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

1933an, Txikitok Heziketa fisikoaren urrezko medaila eskuratzen du

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

« Je mourrai chistera au poing ». Paris-soir 1941/06/03

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

  • « Est-ce que vous croyez que cette main ne peut plus tenir la chistera ? Je suis né avec la pelote dans le ventre et je mourrai la chistera au poing. On a dit que j’étais devenu gendarme, que j’avais du ventre, que j’étais fini. Ce sont des histoires. J’ai soixante ans et je suis toujours champion du monde. Et je relèverai encore tous les défis. Quant à mon ventre, vous verrez tout à l’heure. (…) »
  • “Uste ote duzu esku honek xisterarik ezin duela atxiki? Pilota bat sabelean sortu naiz eta xistera bat ukabilean hilen naiz. Erran da jendarme bilakatu nintzela, tripa banuela, bukatua nintzela. Istorioak dira. Hirurogei urte ditut eta oraindik munduko txapelduna naiz. Eta desafio guztiak oraindik atxikiko ditut. Eta nire tripari buruz, ikusiko duzue oraintxe. (…)”

« Chiquito de Cambo, le champion de 60 ans ». Miroir des sports 1941/06/09

Ikus jatorrizko dokumentua: Gallica

Txikitok azken partida1946an jokatuko du, 65 urtetan, haren ohoretan Parisen antolatutako besta handi batean. Hilen da lau urte berantago, 1950eko abenduaren 27an.