Linguae Vasconum Primitiae, Bernart Etxepare, 1545

 

Euskaraz inprimatutako lehen liburua

Bernart Etxepareren liburuaren titulua, Linguae Vasconum Primitiae [Euskaldunen hizkuntzaren hasikinak], nahiz eta latinez izan, biziki egokia da, euskaraz inprimatua izan den lehen lana izendatzen baitu. Hautu hori, bistan dena, nahitarakoa da. Mende bat Gutenberg-ek inprimatzeko prentsa asmatu ondotik, Etxepare euskarazko libururik ez aurkitzea harritzen da, nahiz eta euskaldunen artean badiren anitz “abil, animos eta jentil” direnak.

(...) Ceren bascoac baitira abil animos eta gentil eta hetan içan baita eta baita sciencia gucietan lettratu handiric miraz nago iauna nola batere ezten assayatu bere lengoage propriaren fauoretan heuscaraz cerbait obra eguitera eta scributan imeitera ceren ladin publica mundu gucietara berce lengoagiac beçala hayn scribatzeco hon dela. Eta causa honegatic guelditzen da abataturic eceyn reputacione vague eta berce nacione oroc vste dute ecin deusere scriba dayteyela lengoage hartan nola berce oroc baitute scribatzen beryan. (...)

(...) Comme les Basques sont habiles, vaillants et généreux, et que, parmi eux, il y a eu et il y a des hommes fort versés dans toutes les sciences, je suis étonné, Monsieur, que pas un n'ait essayé, dans l‘intérêt de sa propre langue, de faire quelque ouvrage en basque et de le mettre par écrit, pour qu'il fût porté à la connaissance du monde entier que cette langue est aussi bonne à écrire que les autres. Et pour cette raison elle reste diminuée, et dépourvue de toute réputation, et toutes les autres nations croient qu'on ne peut rien écrire dans cette langue comme toutes les autres écrivent dans la leur. (...)

Erregueren aduocatu videzco eta nobleari virthute eta hon guciez complituyari bere iaun eta iabe Bernard Leheteri bernard echeparecoac haren cerbitzari chipiac gogo honez goraynci baque eta ossagarri.

Demande d’autorisation adressée à Bernard Lehete, avocat du roi.

Traduction de René Lafon, réedition d’Euskaltzaindia, 1995

Euskara – beste edozein hizkuntza bezala – idazten ahal dela frogatzeko asmoarekin argitaratu zuen autoreak bere lana: berak sortutako 15 olerkiren bilduma xume bat, ondotik etorriko diren euskarazko idazleei bidea irekiko diena. Hasiera xume honek duela fortuna hobea!

Bernart Etxepare, Eiheralarreko Done Mikel Zaharreko errektorea

Bernart Etxepare, dokumentu batzuetan Bernard Dechepare edo Bernat D’Etchepare grafiekin agertzen dena, 1480 urtea inguru Duzunaritzen sortutako apeza zen, garaian Nafarroako Erresuma independentean zegoen herrian. 1512 urtetik goiti, erresuma Frantzia eta Espainiaren arten urratua delarik, egoera politikoa biziki hauskorra da. Etxeparek kartzela ere ezagutuko du Pauen, garai batez alderdi txarra sustengatzeagatik, nahiz eta batzuk arazo moral batzuengatik gertatu litzakeela dioten. Berak gaitzerrateen biktima zela zion eta auzitegiak arrazoi eman zion. Linguae Vasconum Primitiae-ren argitalpenak, baimen baten eskuratzeari baldintzatua, agerian utzi zuen zurituaz izateaz gain, Etxeparek erregearen faboreak ere berreskuratu zituela.

1545an, liburuaren argitaratze datan, Etxepare Eiheralarreko Done Mikel Zaharreko errektorea zen, eta dokumentu historiko batzuk agerian uzten dute garai batez Donibane Garazin bikario egon zela. Haren heriotzaren data ez da ezaguna, baina 1560 urtea inguru estimatua.

Hamabost olerkiren bilduma

Etxepareren liburua, euskaraz idatzi diren beste liburu guziak baino zaharrago izanki, euskal literaturaren gidamarka historiko bat da. Anakronismo gisa kontsidera daiteke ere, ondoko mendean euskarazko ekoizpena kasik osoki liturgia edo erlisionezkoa izan baita, eta nagusiki itzulpena.

Etxeparek, berak, nahiago izan du sorkuntza eta originaltasuna. Bere obra 15 olerkiz osatua da, batzuk aski luzeak, berak – xumeki – asmatu dituenak. Hautatutako gaiek ere ondotik etorriko direnekin kontrastean dira. Lehen bi testuak, luzeenak, Doktrina kristiana eta Amorosen gaztiguia aski klasikoki erlijioari lotzen dira. Baina ondotik Etxepare bereizten da: ondoko hamar olerkiek liburuaren mami nagusia osatzen dute eta amodiozko harremanei lotzen zaizkie::

  • Emazten fabore
  • Ezkonduen koplak
  • Amoros sekretuki dena
  • Amorosen partitzia
  • Amoros jelosia
  • Potaren galdazia
  • Amorez errekeritza
  • Amorosen disputa
  • Ordu gaitzareki horrat zakitzat
  • Amorre gogorraren despita

Testu horietarik, apez baten lumatik harrigarriak, seinalatzeko da lehena, Emazten fabore, zeintan autoreak garaiko tendentzia misoginoaren aurka, emazteen defentsa hartzen duen:

Emazten fabore

Emaztiak ez gaitz erran ene amorekatik;
gizonek utzi balitzate, elaidite faltarik.

Anhitz gizon ari bada andrez gaizki erraiten,
arhizki eta desoneski baitituzte aipatzen,
ixilika egoitia ederrago lizate;
andrek gizoneki bezi hutsik ezin daidite.

Zuhur gutik andregatik gaizki erran diroite,
haiez hongi erraitea onestago lizate.
Emazteak zerengatik gaitz erranen dirate?
Handi eta xipi oro haietarik girade.

Balentria sinplea da andren gaitz erraitea,
bat gaitz erran nahi badu, oro bardin sartzea;
ixil ladin nahi nuke halako den guzia;
damu gaitzik emazteak hari eman dithia.

(…)

En faveur des femmes

Ne dites pas du mal des femmes, pour l'amour de moi :
Si les hommes les laissaient tranquilles, elles ne commettraient pas de fautes.

Beaucoup d'hommes passent leur temps à dire du mal des femmes,
Dont ils parlent en termes légers et malhonnêtes.
II serait plus beau de se taire :
Les femmes ne peuvent commettre de fautes qu'avec les hommes.

Peu de personnes sages peuvent parler mal des femmes ;
II serait plus honnête d'en dire du bien.
Pourquoi ira-t-on dire du mal des femmes ?
Grands et petits, nous provenons tous d'elles.

Le facile exploit, que de dire du mal des femmes,
Et, si l'on veut s'en prendre à une, de les comprendre toutes dans la même calomnie !
Je voudrais que tout homme ainsi disposé se tût ;
C'est grand dommage qu'une femme lui ait donné le sein.

(…)

Extrait de emazten fabore du Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Dechepare, Edition de Patxi Altuna, Euskaltzaindia, 1995. Extrait de emazten fabore du Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Dechepare, traduction de René Lafon, Euskaltzaindia, 1995.

Amodioari buruzko serie honen ondotik, autoreak testu pertsonalago bat sartzen du: Biarnon, erregearen manuz, kartzelaratua izan zelako kontakizuna, ezagutu zituen dudak eta beldurrak, eta ondorioztatu zuen askatasunaren amodioa.

Mosen Bernat Etxeparrere kantuia

Mosen Bernat, jakin bahu gauza nola jinen zen,
Bearnora gabetarik egon ahal inzanden.

Heldu behar duien gauzan ezta eskapatzerik;
nik ogenik eznuiela hongigitez berzerik,
bidegabek haritu nu bide ez nuien lekhutik;
erregeri gaizki saldu, gertuz ogen gaberik.

Jaun erregek mezu nenzan joan nengion bertarik;
gaitzez lago la enzun nuien, bana nik ez ogenik;
izterbegier eneien malizian lekhurik,
joan nendin, enagien ogen gabe ihesik.

Balinetan joan ezpaninz, ogenduru ninzaten,
ene kontra falseria bethi zinhetsi zaten;
justizian enzun baninz, sarri jalgi ninzaten;
haren faltaz hasi nuzu jaugitiaz dolutzen.

(…)

La chanson de Monsieur Bernat d’Etxepare

Monsieur Bernat, si tu avais su ce que seraient les événements
Tu aurais pu te passer d'aller en Béarn.

Quand une chose doit arriver, il n'y a pas moyen d'y échapper.
Alors que je n'avais d'autre tort que de faire le bien,
J'ai été injustement frappé, d'un endroit où je n'avais pas le droit d'aller :
On m'a calomnié auprès du Roi, alors que je suis certainement innocent.

Le Roi mon souverain m'ordonna d'aller immédiatement le trouver.
J'avais ouï dire qu'il était fâché, mais je n'avais aucun tort.
Je ne laissai pas mes ennemis donner libre cours à leur malignité ;
J'y allai : étant innocent, je ne pris point la fuite.

Si je n'y étais pas allé, j'aurais été coupable :
La calomnie dont j'étais l'objet aurait toujours reçu créance.
Si j'avais été entendu selon la justice, je n'aurais pas tardé à sortir d'ici.
Faute de cela, j'ai commencé à regretter d'être venu

(…)

Extrait de Mosen Bernat Etxeparrere kantuia du Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Dechepare, Edition de Patxi Altuna, Euskaltzaindia, 1995. Extrait de Mosen Bernat Etxeparrere kantuia du Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Dechepare, traduction de René Lafon, Euskaltzaindia, 1995

Azken bi testuak bildumako ezagunenak izan daitezke. Kontrapas eta Sautrela, elkarren arteko antz handiko edukia dute, baina XVI. mendean modan ziren bi erritmo desberdinetan eraikiak dira: kontrapasa eta Italiatik etorritako sautrela. Biak euskara goraipatzen dituzten olerkiak dira azpimarratzen dutenak ere, sar-hitzean baino umiltasun anitz gutxiagorekin, autoreak, euskarazko lehen liburua inprima araziz, euskarari urrats garrantzitsu bat egin arazi diola.

Sautrela

Sauterelle

Heuskara da kanpora eta goazen oro danzara.

O heuskara, lauda ezak Garaziko herria,
zeren hantik ukhen baituk behar duian thornuia.
Lehenago hi baitinzan lengoajetan azkena,
orai, aldiz, izan en iz orotako lehena.

Heuskaldunak mundu oro tan preziatu ziraden,
bana haien lengoajiaz berze oro burlatzen,
zeren ezein eskripturan erideiten ezpaitzen.
Orai dute ikhasiren nola gauza hona zen.

Heuskaldun den gizon orok altxa beza buruia,
ezi huien lengoajia izanen da floria.
Prinze eta jaun handiek orok haren galdia,
eskribatuz hal balute ikhasteko desira.

Desir hura konplitu du Garaziko naturak
eta haren adiskide orai Bordelen denak.
Lehen inprimizalia heuskararen hura da;
basko oro obligatu jagoitikoz hargana.

Etai lelori bai lelo leloa zarai le loa.
Heuskara da kanpora eta goazen oro danzara

L'euskara est sorti, allons donc tous danser.

O euskara, loue le pays de Cize,
Parce que c'est de la que tu as reçu le rang que tu dois avoir.
Toi qui étais auparavant la dernière des langues,
maintenant, au contraire, tu seras la première de toutes.

Les Basques, dans le monde entier, s'étaient fait apprécier;
Mais tous les autres se moquaient de leur langage,
Parce qu'on ne le trouvait dans aucun écrit.
Maintenant ils apprendront que c'était une chose de qualité.

Que tous les hommes qui parlent l'euskara lèvent la tête,
Car leur langage sera la fleur des langues !
Princes et grands seigneurs le réclament tous,
ils ont tous le désir de l'apprendre dans le cas où ils pourraient l'avoir par écrit.

Ce désir, l'enfant de Cize l'a accompli,
Ainsi que son ami qui est en ce moment à Bordeaux.
Le premier imprimeur de l'euskara, c'est lui :
Tout Basque est obligé à jamais envers lui.

Tralalalala, tralalalalere !
L'euskara, est sorti, allons donc tous danser.

Sautrela du Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Dechepare, Edition de Patxi Altuna, Euskaltzaindia, 1995. Sautrela du Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Dechepare, traduction de René Lafon, Euskaltzaindia, 1995

Hedapen mugatutako lana… hastapenean

Errege-akademiako aktetan Artxuk agertutako Linguae Vascunum Primitiae obraren itzulpena – Iturria Gallica http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k102422d/f77

Liburu horren ale bakar bat gelditzen bada gure garaian, lehen tirada apala eta hedapen mugatua izan dituelako izan da. Iduriz, ondotik etorri ziren euskal autore batzuek, Sylvain Pouvreau edo Manuel Larramendi bezalakoek, ez zuten ezagutzen, edo bederen ez zuten haren aipamenik egin lehen euskal idazteak aipatzerakoan. Eta beste batzuek, Oihenart bezala, ezagutzen bazuten, gaur ezagutzen diogun arrakasta lortzeko, Joan Batista Artxuk Actes de l'Académie royale des sciences, belles-lettres et arts de Bordeaux [Bordeleko zientzia, letren eta arteen errege-akademiako aktak] aldizkarian frantsesezko itzulpena ager zezan beha egon behar izan da.

Inguramen desberdinetako jakintsuen ikerketa gaia izan da (Julien Vinson, Victor Stemph, Schuchardt, Ernst Lewy, René Lafon ou Urquijo..), eta berrargitalpen bat baino gehiago izan ditu, baita itzulpen ugari. Gaur egun, Etxepareren obra eskuragarri da espainolez, ingelesez, frantsesez, alemanaz, italieraz, baita ere arabieraz, katalanez, galizieraz, errumanieraz, txineraz, kitxuaz eta japonieraz.

Liburu hau bazterrezina bilakatu da. Azken bi olerkiak, euskarari dedikatuak, abesti bilakatu dira, oraindanik kantatuak direnak, kasik 500 urte idatziak izanez geroztik. (Ikus Kontrapas testuaren aurkezpena Bilketan)

Oskorri taldearen Sautrela-ren bertsioa

XXI. mende honetan, ikerketa zientifikoendako gai nagusia gelditzen den obra da. Adibidez:

  • Jean Haritschelhar. Défense et illustration de la langue basque au XVIe siècle : La "Sautrela" de Bernat Echapare. 1 - Domaines basque et pyrénéen, Atlantica, pp.119-127, 2002. https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-00109625
  • Jean Haritschelhar. "Emazteen fabore". Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca, pp.113-124, 2001. https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-00084971
  • Aurélie Arcocha-Scarcia, Bernard Oyharçabal. Siglo XVI: Las primicias de las letras vascas. Historia de la literatura vasca: https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-00442933
  • B. Oyharçabal. Ohar bat literatura historiografiaz: B. Echepare Erdi-Aroko autore?. Euskaltzaindia. J. Haritschelharren omenaldiko liburuan argitaratzekoa, Euskaltzaindia - Académie de la langue basque, pp.119-149, 2007, Iker. https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-00185331
  • Charles Videgain. Pintatu (Etxepare 1545): 'edan'?. ASJU Beñat Oihartzabali gorazarre - Festschrift for Bernard Oyharçabal, 2009, pp.971-978 https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-00699181
  • Aurélie Arcocha-Scarcia. "Linguae Vasconum Primitiae"-ren peritestualitateaz eta euskararen gramatizazioaren primiziaz. ASJU, 2011, pp.1-68. https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-00799887
  • Aurélie Arcocha-Scarcia. Lecture matérielle et péritextuelle du Linguae Vasconum Primitiae (Bordeaux 1545), premier ouvrage imprimé en langue basque, CELO : Centre d'Etude de la littérature occitane (Toulouse), 2014

Dokumentu numerizatua

Gelditzen den ale bakarra artoski zaindua da Frantziako Liburutegi Nazionalean, baina Gallica atarian kontsulta daiteke, bertsio numerikoan: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609513p

Bibliografia

  • Linguae Vasconum Primitiae, Bernard Dechepare, 1545 : version numérisée sur gallica : http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8609513p
  • Introducción al Linguae Vasconum primitiae de Bernard Dechepare, primer libro impreso en vascuence, Julio de Urquijo, Eusko Ikaskuntza, 1933
  • Linguae Vasconum Primitiae, édition critique et versions multilingues d’euskaltzaindia, 1987, 1995, 2013
  • Primitiae linguae vasconum, Hugo Schuchardt, Consejo Superior de Investigaciones Cientificas, 1947

 

Artikulu bat bilatu

Gure hautaketa