Gaston du Pont du Rand, paristar jaun gazte logikazale bat lehenengo aldiz Euskal Herrian zegoena, adi zitzaion kantuz ari zen euskaldun andregaiari. Mutilaren belarri motz oharkorrek entzun araura analizatzen zituzten doinuaren notak... Aire polit, tolesgabea iruditzen zitzaion, herri hortako jendea eta gauzak oro bezala. Kantuaren hitzetatik, berriz ez zuen ezer ulertzen. [...]

 

Jon Mirande (1925-1972)

Jon Mirande Aiphasorho (1925-1972), Parisera lanketa joan ziren Marie Aiphasorho eta Jean Mirande zuberotarren semea zen. Burasoek hiriburura heltzean erdara arras guti ematen bazuten, semea haatik frantsesez hezia izan zen. Hogei urterekin euskara ikasteko gogoa piztu zitzaion; zuberera ikasi zuen, burasoekin trukatzeko gisan, eta beste euskalki gehienak landu zituen. Euskaltzaindiak euskara batuaren lehen zedarriak ezarri baino lehenago jadanik horren alde agertzen zen Mirande. Orotara hogei bat hizkuntza zekizkien eta zelta hizkuntzetan aditua zen. Eleaniztasun horri esker nazioarteko hainbat idazleren obrak euskaratu zituen.  

Sorkuntza lan ugari ekoiztu zuen bestalde: olerkiak idatzi zituen, baita ipuinak ere. Hauek Herria, Euzko Gogoa, Gernika eta Egan aldizkarietan bereiz argitaratu zituen. Igela, euskaldun heterodoxoen errebista-n ere esku hartu zuen; Txomin eta Joanes Peillenekin sortu literatura aldizkari satirikoan olerkiak, kritikak eta artikuluak idatzi zituen. 1981n, Mirande hil ondoren, Txomin Peillen-ek erabaki zuen idazlan hauen biltzea Jon Miranderen idazlan hautatuak liburuan. 1984n, Elkar argitaletxeak ipuinak biltzea, plazaratzea eta jendarteratzea deliberatu zuen Gauaz parke batean: ipuin izugarriak izenburupean.

Idazle aitzindaria eta muga urratzailea

Miranderen obra berant hedatu eta ezagutu zen. Alabaina, pentsakera konplexu eta erradikaleko gizona zen. Bai eskuineko bai ezkerreko abertzaletasuna begi txarrez ikusten zituen, biak moral judu-kristauaren meneko baitziren haren gustuko. Euskal Herriaren indepentziaren alde agertzen bazen ere, hortara heltzeko demokraziaren bideak gaitzesten zituen. Ideologia nazional-sozialistarekin bat zetorren ete arrazista izatea ez zuen nehola ere ukatzen. Supiztaile eta jendarte arau urratzaile, euskal literaturaren mundua inarrosi zuen hor arte aipagaitzak gelditzen ziren gai debekatuetaz jabetuz: 1954n idatzi zuen Haur besoetakoa eleberri bakarran gizon heldu batek bere alababitxiarekin zuen “maitasun” harremana kontatu zuen. Nabokov-en eleberri eskandalagarriarekin konparaketa saihetsezina bada ere, erran beharra dago Lolita ondoko urtean agertu zela bakarrik. Miranderen liburua Kriselu-Lur argitaletxeak 1970n plazaratu zuen.

Heriotza, paganismoa, sexua eta bortizkeria bezalako beste gai minberatsuak ere jorratzen zituen.  Idazketa estiloaren aldetik, ereduak ikaran ezarri zituen. Ipuin eta erranaldi motzak gustatzen zitzaizkion; hots ideia laburbilduak, konzeptu eraginkorrak hobesten zituen. Gainera, euskalki ezberdinetako ezaugarriak nahasten zituen, bere gisan hizkuntza batu baten hastapenak iragarriz. Azkenik, ipuin izugarriak edo fantastikoak maite zituenez, Edgar Allan Poe edo Franz Kafka idazleen obrak itzuli zituen. Baina mota hortako istorio asko ere sortu zituen, Euskal Herrian kokatuak, maiz Zuberoan; kontakizun horietan kanpokoa eta bertakoa nahasten zituen, berrikuntza eta ohitura uztartuz.

Eresi kantari

Testu hautatuak aitzineko ezaugarriak biltzen ditu preseski. Eresi kantari ipuinan Mirandek Helena zuberotarra eta Gaston du Pont du Rand paristarra aurkezten dizkigu, ezkongaiak. Emaztegaiaren burasoen etxean dira, bekoz beko, kanpoan euria jauts ahala ari delarik. Helena Goizian goizik jeiki nündüzün ahapetik kantatzen hasten da Gaston-ek kantuaren hitzak itzultzea galdegin arte, arrunt arrotzak baitzaizkio. Guti gorabeherako itzulpena entzutean, gizongaia pentsakor jartzen da kantuak kontatzen duen heriotza susmagarria iruditzen zaiolako. Egiazko hiltzailea bilatzen hasten da orduan, hitzak xeheki aztertuz, Sherlock Holmes detektibearen gisan.

  • Voir le texte en français

    Gaston du Pont du Rand, paristar jaun gazte logikazale bat lehenengo aldiz Euskal Herrian zegoena, adi zitzaion kantuz ari zen euskaldun andregaiari. Mutilaren belarri motz oharkorrek entzun araura analizatzen zituzten doinuaren notak... Aire polit, tolesgabea iruditzen zitzaion, herri hortako jendea eta gauzak oro bezala. Kantuaren hitzetatik, berriz ez zuen ezer ulertzen.

    Helena kantatzetik gelditu zen, beraren buruaz miraz, eresi zahar hori aukeratu zuelakotz doinu berriago baten ordez. Neskatxa oraindiarra zen... Leihotik kanpora begira zegoen eta haren aurpegi pollitak asperdura zerakusan. Kanpoan euria erasoka. Egun guztirako barruan egotera beharturik ote zen, bere gurasoen etxe zahar ilunean eta Parisetik etorritako senargai horrekin? Isolak ari izanik ere, nahiago zukeen atera eta bere gazte-lagunekin ibili. Laster, ezkondu eta, betiko joanak zitukeen gaztaroko laguntasunak eta jolasaldiak, du Pont du Rand-tar bati zegokion emaztea izatea gatik. Libertatea galdurik... Jasango ote zuen horlango bizitza bat?, galdetzen zion neskak, kezkaturik, bere buruari. Ezetz erabaki zuen bere baitan. Baina Gaston ez zen gizon bihotz gogorra eta, dena dela, ez zion ohitura txarrik hartzera utziko: ezkondu ondoren, aurretik bezala, bere gogora baizik ez zuen egingo, senarra bere nahikerietara makur erazirik. Bai eta gaur bertan, senar hezitze hortarako saiakera gisa, mutila behartuko zuen bere automobil haundi ederrean paseiura eraman zezan, dantzaetxe edo zinema batera. Bazekien Gastonek ez zuela ateratzeko den gutien gutiziarik, eta onenean egun guztia etxean igaroko zuela, irakurtzen edo radioari entzuten. Busti beldur zen alegia. Amor emango zuen, ordea, lausenguz edo laztanez enganatuz gero...

    ...Eta segurantza horrek alaiturik, hasi zen neska berriz ahapeka kantatzen. Amerikako aire bizkor bat aldi hontan.
    Gastonek geldierazi zuen: «Ez —eskatu zion— kanta ezazu arestiko euskal kanta hura», eta neskak, soa harengana inguratzen zuelakotz ezjakina eginik, lehengo notak txistukatu zizkion. Hutsik egin gabe, gero, logikazale bezainbat musikazalea baitzen.
    «Oi —pentsatu zuen Helenak—, ezer ez zait kostatzen eta atsegin apur hori egin diezaioket». Eta ahal zuen bezain sentimenduzki kantatu zion:

    Goizian goizik jeiki nündüzün espusa nintzan goizian;
    Ba eta zetaz ere beztitü ekhia jelkhi zenian;
    Etxek'andere zabal nündüzün egüerdi erditan
    Bai eta ere alhargüntsa gazte ekhia sarthü zenian.

    - Musde Irigaray, ene jauna, altxa izadazüt büria;
    Ala dolütü othe zaizü eneki espusatzia?
    - Ez, ez, etzitadazü dolütü zureki espusatzia,
    Ez eta ere dolütüren bizi nizano lürrian.

    Nik banizün maitetto bat mündü ororen ixilik,
    Mündü ororen ixilik eta Jinko jaonari ageririk;
    Buket bat igorri ditadazüt lili arraroz eginik,
    Lili arraroz eginik eta erdia phozuatürik.

    Zazpi urthez etxeki dizüt gizon hila khambern;
    Egünaz lür hotzian eta gaiaz bi besuen artian,
    Zitru hurez ükhüzten nizün astian egün batian,
    Astian egün batian eta ostirale goizian.

    Gastonek eskerrak eman zizkion pozturik:
    - «Très bien»; baina orain, mesedez, hitzok hizkuntza ulergarri batera itzul zaizkidazu.
    Pariseko erdarara itzuli zituen behingoan Helenak.
    - Ilun samar —esan zion Gastonek arretaz entzun ondoren—; gertaria hitz-lauz jaulki zaidazu arren.
    Helenak eman zion orduan Gabriela Lohitegikoaren zori kupidagarriaren berri: nola ezkontzekoa zen Irigaraiko jauna, bere bihotzeko kuttunarekin, eta nola hil zen hau eztei-egunean bertan, isilean zeukan amorante batek pozoiturik...
    Kondatu eta Helena isildu zen eta beste zerbaitetan pentsatzen hasi zen, baina «hüm —egin zuen Gastonek—, hum, hum...». Haren adimen bizkor, eskolatzez ornitua, ez zen lotan egon andregaia mintzo zen artean. Logika gutti aurkitzen zion mutil logikazaleak Euskaldunen ipuin horri, eta mingarri zitzaion. Begiak itxi zituen. Gogamenetan murgildurik egon zen oraindik apur bat, eta bat-batean:
    - Gauza horrela gertatu ahal da benetan? —galdetu zion Helenari.
    - Zer diozu? —esan zuen miraz neskak, bere geroarekiko ametsetatik iratzarririk.
    - Diot, ageri edo paper zaharrik ba ote den ipuin hori egiaztatzen duenik. Kantuak aipu duen «maitettoa» hauzitara jauki ahal zuten eta hauzitegiak erruduntzat jo ahal zuen? Hitz batez, egia ote den Irigaraiko jauna tankera hortan hil zela?
    - Nik ez dakit; hala diote kantuak eta hemengo jendeek behintzat.
    - Jendeek diotena! —oihu egin zuen Gastonek erdeinu bizitan—. Ez ote zara ezertaz ohartu ipuin bitxi hortan: Gabrielak zeinen argiki mintzo iduri duen lehenengo hiru ahapaldietan eta zeinen lauso eta adigaitza den, aitzitik, azkenengoa?
    - Ai —egin zuen Helenak ezaxolki—, kantu baten hitzei kasu egin behar balitzaie...
    - Baina bai kasu egin behar zaiela! —esan Zion Gastonek sumiduxerik bezala: gogamen sakonetako mutila zen, eta zenbait aldiz andregaia txoriburu bat baizik ez zela uste izatera gertu zen—. Orori kasu egin behar zaio, eta bereziki kantu honen letrari.
    - Zertarako ote?
    - Bilatzeko! —ihardetsi zuen ospatsuki mutilak.
    - Egia zer da? —galdetu zion irrifar batez Helenak, bere haurtzaroan Ebanjelioa irakurri zuen eta—. Zuk ba ahal dakizu?
    - Kasu hontan baietz uste dut; eta orain agertuko dizut, adimen argiari jarraikiz idoro eta kausitu dudan bezala.
    - Esan bada, Sherlock! [...]

  • Euskarazko testua ikusi

    Gaston du Pont du Rand, jeune gentleman parisien à l’esprit cartésien séjournant pour la première fois au Pays Basque, écoutait sa promise basque chanter. Il analysait les notes à mesure qu’elles arrivaient à ses oreilles affûtées… L’air lui paraissait joli, lisse, à l’image des gens et des choses de ce pays. En revanche, il ne comprenait rien aux paroles.

    Helena cessa de chanter, surprise elle-même d’avoir choisi ce chant ancien plutôt qu’un air plus récent. C’était une jeune femme moderne… Elle regardait  par la fenêtre et son joli visage reflêtait l'ennui. Dehors il pleuvait des cordes. Devrait-elle rester toute la journée à l’intérieur, dans la vieille maison sombre de ses parents, avec ce fiancé parisien ? Malgré les averses, elle aurait préféré sortir et se promener avec ses amis. Bientôt, une fois mariée, elle devrait oublier pour toujours les amitiés et les amusements de jeunesse, afin de devenir l'épouse qui conviendrait à un du Pont du Rand. Perdre sa liberté… Supporterait-elle une telle vie ?, s’interrogeait la jeune femme, inquiète. Elle se dit que non. Mais Gaston n’était pas un mauvais homme, et de toute façon, elle n'allait pas le laisser prendre de mauvaises habitudes : après le mariage, comme avant, elle n’en ferait qu’à sa tête, et son mari se plierait à ses moindres désirs. Le soir même d’ailleurs, comme pour entamer l'éducation du futur époux, elle allait obliger le garçon à la conduire au bal ou au cinéma dans sa magnifique automobile. Elle savait que Gaston n’avait pas la moindre envie de sortir, que dans le meilleur des cas il aurait passé la journée dedans, à lire ou à écouter la radio. De peur de se mouiller certainement. Il cèderait cependant, à force de flatteries et de caresses…

    …Cette certitude l’ayant mise en joie, la jeune femme recommença à chanter à voix basse. Un air américain enlevé cette fois-ci.
    Gaston l’arrêta : « Non – lui demanda-t-il – chante plutôt la chanson basque de tout à l’heure », et devant le regard interrogateur de la jeune femme, il en siffla les premières notes. Sans commettre d’erreur évidemment, car il était aussi bon mélomane que cartésien.
    « Oh – pensa Helena -, cela ne me coûte rien, je peux bien lui faire ce plaisir". Et elle chanta en y mettant autant d’émotion que possible :

    Je me levais, de bonne heure, le matin où je me mariais,
    Oui, et aussi je m'habillai de soie lorsque le soleil fut levé.
    J'étais maîtresse de maison parfaite à midi,
    Oui, et aussi jeune veuve quand le soleil fut couché.

    Monsieur d'Irigarai, mon Seigneur, relevez la tête,
    Ou bien regrettez-vous de m'avoir épousée?
    Non, non, je n'ai pas de regret de vous avoir épousée,
    Et je ne le regretterai pas tant que je vivrai, ma bien-aimée.

    J'avais une bien-aimée en secret de tout le monde,
    En secret de tout le monde et à Dieu seul avouée ;
    Elle m'a envoyé un bouquet fait de fleurs rares,
    Fait de fleures rares et dont le milieu était empoisonné.

    Pendant sept ans j'ai gardé un homme mort dans une chambre;
    Le jour dans la terre froide et la nuit dans mes deux bras;
    Je le lavais avec de l'eau de citron un jour par semaine,
    Un jour par semaine et c'était le vendredi au matin.

    Gaston réjoui la remercia :
    - « Très bien » ; mais maintenant, s’il te plaît, traduis-moi les faits dans une langue intelligible.
    Cette fois Helena fit la traduction en français.
    - C’est plutôt sombre – lui dit Gaston après l’avoir écoutée attentivement- ; bien que sobrement raconté.
    Helena lui raconta alors le destin tragique de Gabriela Lohitegikoa : comment elle devait épouser  Monsieur de Irigarai, son bien-aimé, et comment il mourut le jour des noces, empoisonné par une maîtresse…
    Helena raconta, se tut et pensa à autre chose, mais « hum – fit Gaston -, hum, hum… ». Son esprit alerte, cultivé, n’était pas resté en repos pendant le récit de sa fiancée. Son esprit rationnel ne trouvait guère de logique à ce conte basque et cela l'agaçait. Il ferma les yeux, resta un moment plongé dans ses pensées, puis soudain :
    - Est-ce que cela s’est vraiment produit ainsi ? – demanda-t-il à Helena.
    - Que dis-tu ? – dit la jeune femme, surprise, distraite de ses rêveries d’avenir.
    - Je dis, un document ancien atteste-t-il cette histoire. « L’amante » qu’évoque la chanson a-t-elle comparu au tribunal et a-t-elle été jugée coupable ? En somme, est-il vrai que Monsieur de Irigarai soit  mort de cette façon ?
    - Je ne sais pas ; c’est ce que disent la chanson et les gens d’ici.
    - Ce que disent les gens !- lança Gaston avec mépris-. Ne t’es-tu rendue compte de rien avec cette drôle d’histoire : combien les paroles de Gabriela sont claires dans les trois premières strophes, et combien elles sont vagues et peu compréhensibles, au contraire, dans la dernière ?
    - Aïe – fit Helena désinvolte – s’il faut prêter attention aux paroles d’une chanson…
    - Bien sûr qu’il faut y prêter attention ! – s'enflamma Gaston : c’était un homme réfléchi, et il était parfois près de penser que sa fiancée était une écervelée-. Il faut faire attention à tout, et particulièrement aux paroles de cette chanson.
    - Pourquoi donc ?
    - Pour chercher la vérité ! – répondit le jeune homme triomphant.
    - Qu’est-ce que la vérité ? – lui demanda Helena en riant, car enfant elle avait lu l’Evangile -. Le sais-tu seulement ?
    - Dans le cas présent je crois que oui ; et je vais t’en faire part, comme mon esprit éclairé l’a trouvé et perçu.
    - Dis-moi, Sherlock ! [...]

Goizian goizik jeiki nündüzün kantuaren itzulpena: Jean Ithurriague, basquepoetry.eus

Ikus ere Goizian goizik jeiki nündüzün, Gabriela Lohitegi, 1640 artikulua Bilketan.

 

 

Bilaketa

Dokumentu bat bilatu

Artikulu bat bilatu

Testu hautatu guztiak

Testu hautatuak