Vertus et secrets de différentes choses

Voir le document original sur le site Gallica

Ceci est lune transcription partielle d'un chapitre du "Recueil de recettes diverses, en basque, par Bidave" (FCB-117) détenu à la BnF.

Voir une présentation complète du manuscrit ici : http://www.bilketa.eus/fr/collections/notre-selection/1826-guerir-grace-au-romarin-aux-pierres-et-a-la-peau-de-serpent

Vertu des peaux de serpents

Sugeak uzten duen larruaren bertutea (Suguiac ustendien larriaren berthutia)

- Suguiaren larria erreric eta erhauxturic eçarten bada combait çauritan gagnen sendoturenda eta balindabu barnen çombait elhorry edo escail edoquiren dutu.

  • Sugearen larrua errerik eta errausturik ezartzen bada zenbat zaurien gainean sendatuko da eta baldin badu barnean zenbat elorri edo ezkarda edekiren ditu.
  • Si l’on met la peau de serpent grillé et réduite en poudre sur certaines blessures, elles vont guérir et si elle a à l’intérieur des épines ou des échardes ils vont s’enlever.

- Aberty ady nourc ere eduquiten beitu berequi sugiaren larria erreriq haren erhauxat beguiraturen lepraty eta phoçouacety. (Nicolaus astroite eta eliotro fi harry hirour preciatu hoien berthutia.

Contre les puces

Kukusoen aurka (Cuquesen contre)

- Eçar eçac tipicabat hour suian berotcen eta guero eçar eçac silmant apitobat barnen eta ounxa erquitudienian cambara oro ounxa bosta ecac hour harez eta hilen dutuc han cucusouac oro eta eztuc haboro sorthuren eta houra eguin astian berritan.

Remède contre les [?]

Buzken aurkako erremedioa (Busquen contre erremedioua)

- Harçac ezty bouchibat edo irin apitobat edo hour apitobatetan nahaseçac eta ecarreçoc arcenic apitobat edo reilgar eta mestura houra ecar eçac ouncitobatetan utcy jandiroien lequian ikhousirenduc oro hilic erorirendutuc feit bera eguinen die orpimento ehoric combait ountcitan ecarten baduc bena gogoua amenx oilloric edo horic janhary hartara hel eztaquia eci jaten badie hieln dutuc.

- …

Contre les rats

Arratoien aurka (Arratouen contre)

- Atçaman eçac arratoubat handiscouric edo arrazonableric eta buruco larruty nouchy bat lahardequaçac eta çaury hartan eçareçoc gatz apitobat choric eta utcy eçac baquian jouaiterat biciric eta hambat pressa eta guerla emenen direc laguner noun echeric orory hux eracirendec edo aisago baicic eçar eçoc lepoty cosary biullathobat eta houra beste ondouan eta bestiac haren jhesy jouanen dutuc.

Curieux et utile secret pour garder les chaussures et les bottes neuves

Sekretu arraro eta probetxuzkoa zapaten eta boten berri atxikitzeko (Segretu curiousa profeitucoua osquien eta boten berry etchequiteco)

- Norc ere osquiac edo botac edo mantoflac hassiren beiçaiçac çaharcen eroseac larru aphaincalen timeu chortabat eta tinte hartan bousta eçac ilhe oihal bouchibat eta harez bereca eçac eta guero beste oihal idor batez chuca eçac edo bousta eçac jrangabeten houras eta jkhousirendutuc hain berry noula osqui eguilety landan eta nihaurec boragatudut hanicetan ceren arranda guty beinien eta gastu hanitz.

Remède du [?]

Armodaren erremedioa (Armodaren erremedioua)

- Balin baduc alboronariq har ecac blhar bat coin deicen deicen beita espagnoles quinsue flioumeur çointan belhartobat ostouarequi sorcen beita casy acequia orotan eta ecar eçac boulharretan haraguia honquitendiela error eztaitequen beçala belhar houra idor beçainbat almorenac idorthus eta sendotus jouanendutuc bena hobequi jdorturen dutuc jdy berga erhauxturiq eçarten baduc.

Le secret pour savoir s’il y aura du bon vin avant que le raisin n’apparaisse

Mahats ardo onik izanen denez jakiteko sekretua mahatsa agertu baino lehen (Mahax arnou honic jçanen denez jaquiteco segretia mahaxa aguertu beno lehen)

- Isquiribatcen du Micaldoc hegasty bat cantacen badu aihenaren boutoua jalqui gabe gaiça segurrada mahax ardou hounic içanendela coin hegasty deicen beita abubilla eta beita egasty pintatu bat eta cucularequi.

  • Idazten du Misaldok hegazti batek kantatzen badu mahatsondoaren ninikak jalgi gabe gauza segura da mahats ardo onik izanen dela zein hegazti deitzen baita argi-oilarra [...]
  • Misaldo écrit que si un oiseau chante avant que les boutons de la vigne n’apparaissent, c’est une chose sûre qu’il y aura du bon vin, cet oiseau s’appelant la huppe fasciée [...]

Le secret pour faire du bon vinaigre

ozpina onetik egiteko sekretua (Onagre hounety hebe eguiteco segretia)

- Isquiribatcen du Misaldoc har eçac garagar oguia edo olho berriarena eta eçar eçac vinagriaren barnen eta ascarrago içanen duc.

Le secret pour faire tourner au vinaigre du vin

Mahats ardoa minagretzeko sekretua (Mahax arnouaren binagraceco segretia)

- Esquiribacen du Baptista portac har eçac gatz apitobat eta piper apitobat joric eta nahas içac algarrequi eta eçar eçac mahax arnouan barnen eta minagreturenduc hobequi orano adrillobat beroturiq bost paseietan heraquicen badu adrilloua berry jçanendu.

  • Idazten du Giambattista della Portak har ezak gatz pixka bat eta piper pixka bat jorik eta nahas itzak elkarrekin eta ezar ezak mahats ardoan barnean eta minagretuko duk [...]
  • Giambattista della Porta écrit mets un peu de sel et un peu de poivre moulu et mélange-les ensemble et mets le dans le vin et il va faire du vinaigre

Le secret pour faire suivre le chef aux jeunes bouvillons

Ergi gazten buruzagiari jarraikitzeko sekretua (Ergui gasten buruçaguyary garraiquiceco segretia)

- Izquiribatcen du Aristoteleq animalen liburian ergui gaster eçarten baderice adarretan ezco bouchi bedera jarraiquiren dutuc eçarliary bena escouac berry behar die jçan.

- …

Le secret pour que les bêtes de somme ne se fatiguent pas en voyageant

Zamarien bidean joateko ez akitzeko sekretua (Çamarien bidian jouaiteco ez enhececo segretia)

- Izquiribatcendu Plinioc har deçac oxouaren haguin handietaric bat eta camariaren lephouan ezteca eztuc fatigaturen ez einheren bidian.

  • Idazten du Plinio Zaharrak har dezak otsoaren hagin handietarik bat eta zamariaren lepoan esteka ez duk akituko ez unatuko bidean.
  • Pline l’Ancien écrit prends une grande dent de loup et attache-la au cou de la bête de somme, elle ne se fatiguera pas en route.

Le secret pour arrêter les combats de bélier

Ahari panpakoen galtzeko sekretua (Ahary papacobicouaren galceco segretia)

- Izquiribatcen du Constantinoc nahy baderiec aharier galleracy pacaco adarrac chilla jtçaquec beharrien cantuty eta haboro estic papacaturen

Le secret pour savoir si la brebis pleine attend une femelle ou un mâle

Ardi ernariaren urrixa ala aharia [izanen] den jakiteko sekretua (Ardy ernariaren urucha à la ahardien jaquiteco segretia)

- Izquiribatcendu Dioudioc eçaguttu nahy baduc achouria beltz ala choury echarriren dien soguioc mihiala beltz badu achouria beltz ukhenendic eta mihia nabar badu achouria hala jçanenduc eta hala hala cer ere colore beituque hala jçanedic achouria ere.

Le secret pour que les loups ne fassent pas de dommage

Otsoek damurik ez egiteko sekretua (Oxouec damuric ez eguiteco segretia)

- Izquiribatcen du Antonioc ahary maxouary eçar eçoc edo hari edo ardy guidacen dutian ahariary eçareçoc lephouan basa oinheau eztie tropa hartan damiriq eguinen

- Espanoles deicenduc onhon hoitza celula silbestre

Le secret pour que les loups ne s’approchent pas des brebis

Otsoen ez ardietara hurbiltzeko sekretua (Oxouen ez ardietarat huillenco segretia)

- Izquiribatcen du Rasisec eta Almancorec eçarten badu oxobaten bustana corralian ardic diren lequian eztuc hara huillanturen oxoriq.

  • Idazten du Rasisek eta Almankorek ezartzen badu otso baten buztana korralean ardiak diren lekuan ez duk hara hurbilduko otsorik.
  • Raisis et Almancor écrivent s’il met une queue de loup dans l’enclos où sont les brebis, les loups ne s’approcheront pas.

Pour attraper les oiseaux à la main

Hegaztiak eskuz harrapatzeko (Hegasteien ezquiez atçamaiteco)

- Isquiribatcen Albertomanoc hardecacien cer nahy bihy eta nahasdeçan çaquto deicenden bil hamaren hourarequy eta houra eçar jan diroien lequian eta hartaric jan beçain sarry erorirendutuc ordituric sendimentiac galduric ezquiez atcamanendutuc aisa.

- …

Le secret pour savoir si les poussins de la poule qui couve seront poulet ou poulette

Oilo kolokaren xitoak oilasko edo oilanda direnez jakiteko sekretua (Oillo corocac chitac oillasco edo oillanta direnez jaquiteco segretia)

- Izquiribacendu Aristotelec eta aprobatcen guiçonac balin emastec nahy dutenian olouer arraulciac eçary eta nahy badu oro oillasco gindequiçon eçar biça arraulciac oro phunta luce eta oillanta nahy badu gin daquiçon biribil ecar biça.

Le secret du sabbat pour un feu qui se ravive quelque soit la quantité d’eau qu’on lui verse dessus

Sabaten sekretua zenbat nahi ur emanik ere pizturenago baizik ez baita. (Sabaten segretia combait nahi hour amaniquere pisturenago baicic ezpeita)

- Izquiribatu du Albertomanoc hardeça sofre bicia tartaro sarrecola picola eta gatz apitobat eta olio eta gaiça hoiec oro algarrequi nahasiriq bersco batetan heraqui eta eçarten baderioc barnety oihal bat edo burdugna bat su loturen ciec eta nahy baducerho hour emaiten badirec pisturenago duc eta harinaz erhorenduc.

- …

Le secret pour ne pas s’endormir dans un lit

Ohe batean ez lokartzeko sekretua (Ohebatetan baten ez loceco segretia)

- Izquiribatudu Albertomanoc ohebatetan gagnen eçar eçac anhara baten beguia eta eztuc ohe hartan begui houra handeno jhourere loturen Espagnoles aigneta haren jcena duquec golondrina edo oronet eta nic eçagutcen dudan aigneretaric espada ere jaquineçac jhaurec.

  • Idazten du Alberto Handiak ohe baten gainean ezar ezak ainara baten begia eta ez duk ohe hartan begi hura han deno inork ere lo eginen [...]
  • Alberto le grand écrit met un œil d’hirondelle sur un lit et tant que cet œil sera là personne n’y dormira [...]

Faire sauter une bague sans la toucher avec les mains

Eraztun bat eskuekin hunki gab jauzi arazi (Erhastun bat esquis hounqui gabe jaucia)

- Nar eçac cobresco erhastun bat edo cilharecobat nahiago dianna eta beguiaren lekhian ecar eçac cilar bicy apitobat onxa chehecaturic eta guero thapa eçac cobres edo cilharez ihouty hax harceco lecuriq eztuquien beçala eta oray eçar eçoc cacha bat hour hartan eta suian eçareçac eta heraquitiarequi cilhar harec jauciz haseracirendic cointan estaquiena estonaturen beita eta nahiago baduc erhastunaren lequian cilharresco, hurto bat cherca eçac edo cobresco bat eta orobat jateco hurretariq bat onxa thapaturiq

Le secret pour empêcher les femmes enceintes de manger du plat qu’elles ont devant elle

Emazte izorrek aitzinean duten platetik ez jateko sekretua (Emazte jçorrec aitcinian dien platetic ez jateco segretia)

- Izquiribacendu Florentinoc barazcaritan edo askaritan edo noiz nahy den coin ere platetaric jaten beitie plat haren pian eçar eçac haiec ichousy gabe brassilla belharra plataren pian eta cioc plat hartariq eztie janen coien ere beitateque içorra

  • Idazten du Florentinok bazkaritan edo askaritan edo noiznahi zein ere platetatik jaten baitute, plata horren pean ezar ezak haiek ikusi gabe basiliko belarra plataren pean eta ziok plata hartarik ez dute janen zein ere baitateke haurdun.
  • Florentino écrit que pour un déjeuner, un repas ou n’importe quand elles mangent d’un plat, mets une herbe de basilic sous ce plat et il dit qu’elles ne mangeront pas de ce plat, du moins celles qui sont enceintes.

Le secret pour empêcher la marmite de bouillir

Tupinaren ez iragiteko sekretua (Thipinaren ez heraquiteco segretia)

- Izquiribacendu Mirandoc eçar deça thipinary estalguiaren lequian tartugaran gagneco estalguia ezta combat su eguiniquere eztic heraquituren eta tartuga duc ene houstez apho armatia.

Le secret pour ne pas être mordu par les frelons

Lozerrek ez ausikitzeko sekretua (Locerrec ez ousiquiteco segretia)

- Izquiribacendu Micalcoc har eçac malba eta haren houra oliouarequi nahassiriq boustaiçac esquiac eta belhar houra frescurarequi heureqi etchequiten baduc erlec ezçaie usiquiren edo lodorrec usiquiten bahaüe olio hounety eçar eçac eta ehiz hanturen eta berhala sendoturenduc

Le secret pour casser une ampoule d’un souffle

Anpola bat putz batez hausteko sekretua (Apola baten putz batez hausteco segretia)

- Jan eçac biga edo hirour barachury chister eguinecoac ampolary hax hauxerenduc bena barachouriec eztie asqui mastecatia jrexi behar dien bena ampolac behardic suian berotuche apitobat edo haxaz.

Une chandelle qui ne pourra tomber jusqu’à son terme

Kandela bat inork ezingo baitu eror akabatu arte (Candera bat jnourc ezpeitiro erho achaby artio)

- Harrecac esco gorria ezco horia eta sofre aphurtobatequi eta alconsor eta gaiça hoiec oro nahasiric eguineçac candera bat eta su erechequiecoc eta acaba artio mundian den maneras eztie erhoren.

Le secret pour écrire une lettre qu’on ne peut lire que la nuit

Letra baten idazteko sekretua gauaz baizik ez baitena irakur (Letra baten izquiribaceco segretia gauaz bacic ezpeitate jracour.)

- Har eçac christalla eta erhaux eçac eta gaiasco haragui eguiten dien haien houety nahasiriq eta arrolce chourincouarequi ere bay eta paper choury batetan jzquiriba eçac eta gaüaz bacic eztuc iracourtouren eta eta gaiaz lekhu ulhun batetan

Le secret pour arracher une dent

Hagin baten idokitzeko sekretua (Haguin baten jdequiteco segretia)

- Har eçac susquer bat bicyric eta eçar eçac tipica berri batetatn barnen onxa tapaturic jalqui eztadin. Oray eçar eçac labian idorcen eta onxa jdortudenian erhaux eta erhaux harez idoqui nahy dian haguinaren ondouan bereca eçac eta jarriren duc hain bera eta cordoca noun erhiez lot eta aisa jdoquiren duc minic batere eguin gabe ez solamente bat bena horçac eta haguinac oro jdoquieraciren dutuc.

Le secret pour soigner la méchante maladie ou la courante

Sekretu bat beheitikoa edo lasterreria sendatzeko (Segertu bat heri gaistouaren edo lasterreriaren sendotceco)

- Lasterreriaren sendotceco hauda medecina baliousbat nour nahy beita har ahal beitiro coinetan hanitz munduc borogatu beitu eta sendotu eta haien artian ny nyhaur sendatu beiniz cointan haren berthutec merechy beituquoie izquiribatu urhezco leteretan recepta haur guisa hountan eguitendut lehenic har eçac plantaia laur dinerena by ancren jdorra eta heraquieracy ecoc ave maria bat erraiteco demboran eta hura huntan eçar eçac erdybat xarauce demurtons eta onca erdy bat warauce deroses eta beste onça bat xerauce membrilos hoiec edirenen dutuc paltceretan çoin oro nahasiriq bero icac eta noiz nahy har itçac solamente aicineco hirour orenentan azpeituc deus behar jan. Ikhousirenduc feit miragarry bat eta osona garribat haur eguinen duc hirour egunetan hirouretan eta diot eguia handy sendotu jçan dela aldy bacoiz eta baratu laster eria eta nahy baduc confortatu estomaca bereca eçac amoztigaren oliouaz balentanouec deicen beitie maizterra.

Le secret pour avoir les ongles et les cheveux toujours courts

Azazkal eta biloak beti labur ukateko sekretua (Açazculien eta bilhouen bety labur ukheiteco segretia)

- Acazculien eta bilhouen labur ukheiteco mutz itçac stirapenian eta arguiçaguia içan dadin egun hetan caneroren eta pissisen eta escorpionen finouan faseu hartan muzten badutuc bethiere labur ukhenen dutuc.

Un avis important pour les agriculteurs

Abiso garrantzitsu bat laborariendako (Abisu jmportant bat laborariarentaco)

- Amorecaty ereiciac houn jalquidaquiçan eta bileia hobe etchequi eçac conte laborariac noun ere nahy baitutuc bihiac erein bada ogui bada artho edo cer nahy etchequi eçac contu ereiteracouan arguiçaguia ala den berry virgoren bilbaren capicornaren sinouan edirenen duc diferencia handy bat ereceian.

Un grand et curieux avis pour les écoliers

Anbisu handi eta arraro bat ikasleendako (Abisu handy bat eta curiousbat escolierrentaco)

- Nour ere beitu haurric escolaceco edo nahy beitutu igorry escolaracera jzquiribacen edo jracourcen so eraguin eçoc gaiça eguian edirendadin geminice edo virgoren sinouaren eta tempora jgorten baduc fitez eta aisago jkhassirenduc

Le secret pour faire un vinaigre rapidement

Ozpina azkar egiteko sekretua (Vinagre azcaric eguiteco segretia)

- Har eçac ampola bat mahax arnou betheriq eta ecar eçac berso bat houretan barnen suian berhala minagreturen duc eta orano hobequi adrillo gorry batez heraquiten baduc.

Le secret pour clarifier le vin trouble

Mahats ardo nahasia argitzeko sekretua (Mahax arno thurbuxaren clareco segretia)

- Jzquiribacendu Alonso herrerac bere agrivulturetan eta cerentinaren liburiaren haxagarriaan bada eta nahy badut clareracy har eçac cantarobat mahax arnotaco by arraulce chouringo nahax içac onxa eta guero gatz aputobat nahaseçac mahax arnoua erranden gaiça haiequi eta hirour edo laur egunen buruco clarturenduc.

Un excellent secret pour conserver le vin

Sekretu bikain bat mahats ardoa kontserbatzeko (Segretu exelent bat mahax arnouaren conserbatceco)

- Har eçac jrangaren achala idorriq eta maiacian bilduric eta jranga houra erhausturic barrica barnen eçar içoc eta eztiala berduriq agredaquia averty ady beste berthute bat badic jranga erhaux hounec balin mahax arnou agredurariq badu eta eçarten bderioq erhaux hountariq barnen bere leheneco estatiala utculaciren duc bena hogoi eta hamar cantaroren behardic sey onça erhaux bay conserbatceco bay adobaceco.

Un secret miraculeux pour retourner un vin aigre à son état précédent

Sekretu miragarria mahats ardo minkora leheneko egoerara itzultzeko (Segretu miragarria mahax arnou agriaren leheneco estatiala utculçeco)

- Mahax arnouaren leheneco estatiala tculceco dio Alanso herrerac bere agriculturetan labian jdor deça lacabat incaur eta onsa beroric barrican barnan ecar deça eta bertan tapa eçac haxa jalky eztaquion becala eta bost edo sey egunen buruco utculirenduc leheneco estatiala eta gaiça hounez dudauren egui ai denez bena eztuc goistu boroga eçac duda orotaric jalquireniz

Un curieux et miraculeux secret pour les agriculteurs

Sekretau arraro eta mirakuluzkoa laborariendako (Segeretu curiousa eta miraculussa laborarien daco)

- Eçagutu nahy baduc aurthen dagun ourthia noulaco ginen den edo coin byhy içanen den prosperousaga edo aboundousago azquiribacen du Astrologo Andaloua batec eta aprobatcen, herein eçac byhy hounetaric eta suerte orotariq bihi canicularac lehenic eta canicularac hazten dutu cherriry ustaillan hoguey eta by guerenian hobequi erraitera erein eçac bihy orotaric saouan den beçala joandone johani mesperan edo bilharamenian eta ustaillaren hoguey by eta byguerrenian coin ere beitate ederrenic ereice haietariq gueroco ourtian ere causturendie eta coin ere beitate charrenic hartaric guty jçanenduc erein içac lur hounetan.

Le secret pour faire pousser des fruits sans noyaux

Frutuaren hezur gabe erakartzeko sekretua (Frutaren eçur gabe eracarteco segretia)

- Noix ere cuhaincia lili beitaque adar bat binbalet libatez aldebatety beztiala chila eçoc adar bat eta adar hartaco frutiac oro eçur gabe dutuquec.

Le secret pour faire sauter des choses qui sont dans une marmite

Tupian baten barnean diren gauzen jauz arazteko sekretua (Tipina batetan diren barnen diren gaicen jaux eracitceco segretia)

- Nur houx bat har eçac eta banren eçareçoc cilhar bycy aputobat eta chiloua thapa eçoc cahaillabatez eta guero tipinan barnan sar eçac heraquicen aridenian aztalguia idoquiric eta barnen dutian belhar edo ilhar cer ere beitu oro camorat iradoquiren ciriçoc

 

Recherche

Rechercher un document

Rechercher un article