2026-05-18T00:53:08Zhttps://www.bilketa.eus/in/rest/oai

oai:www.bilketa.eus:ark:/27020/Artxiker-02304395ALL2025-07-20T17:00:36Z

https://www.bilketa.eus/ark:/27020/Artxiker-02304395Universidad del País Vasco / Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV / EHU)Centre de recherche sur la langue et les textes basques (IKER)Ortiz de Pinedo, Aitor (1961-....)IKER, artxibo-023043952020Laburpen orokorraBeribilez (1931) da Jean Etxepare medikuaren azken liburua, bidaia-liburua, hain zuzenere. Euskal Herriko erdigune geografikoa besarkatzen duenez gero, ikuskizunek parada emangodiote hainbat aburu aipatzeko, eta ikusitakoa iruzkintzeko. Idazlea bizitzako azken urteetanzegoen, eta berak bazekien; esan daiteke, beraz, nolabait liburu hau dela idazle euskaltzale batenbizitzako balantze modukoa1.Liburua, itxuraz, nahiko laua da, arrabotsik gabea, baina azaleko tolesgabetasun horrenazpian badira eduki sakonagoak gordeta. Ulertu behar da intelektual disidente honi bizimoduanekeza suertatu zitzaiola tokatu zitzaion gizarte-ingurumenean, hainbat punturi buruz laketbaitzuen gogoeta egitea Elizaren tutoretzatik aparte. Horrek estiloko ondorioak ekarri zizkionmedikuaren prosari, eta arretaz irakurri behar da testua jakin ahal izateko idazlearen ideologiazein ote zitekeen. Ageriko lañotasun engainagarri horrek azaldu dezake zergatik kritikak ezduen beti asmatu liburuari pultsua hartzen. Zehazkabetasunari aurre egiteko, hurbilketapatxadatsua behar zuen testuak, kontuan izanda Jean Etxepare XX. mende hasierakoprosalarietan buruzagietako bat dela.Jean Etxepareren idearioaren bila abiatu gara, horrenbestez; beste alde batetik, ideariopertsonalaren osagarri gisa, nahi izan dugu atera zein zuen Euskal Herriaren irudia. Euskaltzaleseinalatua izanik, idazlearen iruditeria kualifikatua jasotzea lagungarria izan daiteke ulertzekozein ziren identitate-apustuak Iparralde hartan.Beribilezeko idearioaren bilaketan, ezinbestekoa iruditu zaigu aztertzea JeanEtxepareren gaztetako formazioa Iparraldeko nor izango zirenen ohiko eskoletan, segidanBordeleko Unibertsitatean jaso zuenarekin jarraitzeko, eta, buruan, idazleak berak egin zuenibilbide intelektual autonomoarekin amaitzeko.Jabetu gara orduko klerikalen eta antiklerikalen arteko talkak zein arrasto sakona utzizuen idazlearen biografian, kritikak egokitu dion zientziaren eta erlijioaren arteko oreka zailabilatu nahi horrekin. Hari beretik, unibertsitateko ikasgaien eraginez positibismoa eta1 Bi erreferentziatan oinarritu ditugu ondorioak formalki egituratzeko erabili ditugun pautak: lehenik, Bidegain, E. (2013). Lehenmundu gerra "Eskualduna" astekarian. Bilbo. Euskaltzaindia, haren tesia amaieran argi sintetizatua begitandu zaigulako; egituraorokorrerako, aldiz, Booth, W. C., Williams, J. M., & Colomb, G. G. (2003). The Craft of Research, (Chicago Guides to Writing,Editing, and Publishing). 244 or.12 / 543medikuntza esperimentala ezagutuko zituen. Gizarte-aurrerakuntzako sinestea orduan itsatsikozitzaion, espiritu laikoarekin batera. Gizarte burgesaren optimismo aurrerakoia beretuko zuen,kontserbatismo konfesionalaren kritika gisa.Unibertsitate-sasoian idealismo metafisikoaren aurkako autoreak ezagutu zituen. ArthurSchopenhauerrengandik jaso zezakeen ikuspegi ezkorra, ziur aski, estetizismoarekin oratua.Hirugarren puntu gisa, aipagarria da idazleak Friedrich Nietzscherengandik jaso zezakeenegiaren ikuspegi perspektibista, besteak beste. Azken urteetan, Hans Reichenbachen egiarenikuspegiari lotua ikusten dugu Jean Etxepare, liburuan bertan interpreta daitekeen maneran.Euskararen esparruan ezezagunak ziren korronte horien bozeramale egin zen, bederenkontsumo propiorako, nahiz eta Piarres Lafitte katoliko hein batean eguneratuarekin solasaldipolemikoak izan, sarri desadostasunak nabarmenak izanda.Idearioaren bilaketa metodikoan azpiatala den ideologia zehaztu nahiz, saiatu garaPhilippe Hamonen hurbilketa semiotikoa2 aplikatzen testuari, kontuan izanik arestian aipatuden idazlearen formazioa, zeinek Beribilezeko zenbait pasarte esplika baititzake, gure ustez.Hamonen bidetik, estetikarekin lotutako idearioa zukutzen saiatu gara. Halako bidaiaeuskaltzaleak gozotasun batekin lotuta zeuden Jean Etxepareren eta lagun zuen PiarresBroussainen gogoan. Gozamen horrek izan ahal zituen hainbat agerraldi, paisaia, arkitekturaeta bizitzen-jakite batean zerrendatu daitezkeenak.Paisaiak Beribilezen ez du konnotazio aberkoirik, foruzaleen literaturan egiten zenarenantzeko zerbaiten bila abiatuz gero. Hala ere, auto-bidaiak marrazten duen geografia aurreaberkoitzat jo daiteke, baldin eta kontuan hartzen bada Pirineoen bi euskal aldeak biltzendituela; alegia, Euskal Herri osoa ez bada ere, bada Iparraldearen ikuspegi osotuagoa, izan ere,foruzaleek ez zuten Iparraldea beren asmo politikoen barnean biltzen. Deskribatzen denpaisaiak batu egiten ditu bi euskal herrialdeak.Bestalde, paisaia izango da, sarri, idazlearen kezka ekonomiko aurrerakoien hartzailea,ez besterik. Herrialdea nola altxatu du gogoan, batez ere, baina konnotazio politikorik erantsigabe, tentu handiz. Bestetik, ez du mendialdeko ikuspegi mistikorik, orduan beste idazle2 Hamon, Ph. (1984). Texte et idéologie. Paris. PUF.13 / 543batzuetan aurki zitekeen bezala, erromantizismoaren eraginez. Kezka ekonomikoaren osagarrigisa, paisaiaren aurrean duen harrera aisthesis baten parekotzat jo da ikerlanean, agian, bereirakurketa filosofiko alemanen eraginez.Arkitekturari bagagozkio, irakur daiteke nola arte plastikoek bidea irekitzen diotenidazlearen iruditeriari. Argi eta garbi, santutegiko bisitak Loiolan balio dio idazlearidesadostasuna adierazteko, Lagundiak turistari bistaratzen zion luxua kritikatuz. Ez du onartzenespiritualtasun barroko hori eduki kristauak komunikatzeko.Horretaz aparte, Jean Etxepareren kezka da bidaiako etxe ikusien arkitektura-kalitatea,arreta jartzen duela bisitatzen dituen eraikinen nolakotasunean. Etxeetako jabeek beren izaeraislatzen dute bizitokien eraikuntzan, kontuan izanda nola egina den.Beribilezeko estetikaren sailean, gastronomiari leku garrantzitsua egiten dio; dantzariere bai. Idazleak erakusten du bizitzen-jakite burges txikia, desberdintze-ariketan adierazgarriadena. Ikusi dugu idazleak duen jarrera gozazalea, betiere neurritasunarekin.Hamonen metodologiari men eginez, testuko etikaren sailean esanguratsua da euskalikuspegi burges txikiaren isla den Donostiara egiten duen bisita. Etxeparek ez du gustukoaDonostia berri udatiar kosmopolitak eskaintzen dion panorama. Diruaren nagusigo galgarria etamasa-gizartearen arrunkeria baino ez ditu ikusten hiriburuaren bilakaera urbanistikoan.Donostiako bisita baliatzen du ideario filosofikoa erakusteko. Greziako Antzinatearekinlerratzen da, eta ikuspegi liberala agertzen du, Legeari lehentasuna emanez onaren aurretik,kristauen artean ohikoa zenaz bestetara. Frantziako testuinguru laifikatzailea kontuan ulertubehar da ikuspegi ausart hori.Aldi berean, Olerkiaren gorazarrea egiten du, alegia, eros platonikoa dei genezakeena,izendapen bat aukeratzeagatik askoren artean: erreflexibitatea, aszetismoa, humanismoa…Sineskeriaren alorrean, azpimarragarria da Etxepare medikuak daraman kanpainapositibista. Argien jarraitzaile gisa, kolokan jartzen ditu bidaian aurkitzen dituen medikuntza-folkloreko eta funsgabeko sinesteen sinesgarritasuna.Etikaren atalean sartuko da, era berean, haren genero-ikuspegia. Labur beharrez, esanbehar da emakumeak, oro har, adin txikiko gisa islatzen direla: sineskerietara emanak dira,besteak beste, eta sineskorrak hainbat gauza badaezpadakori buruz.Badu Beribilezek literatur joko interesgarria, Ameriketako itsasoa eta Mediterraneoaalderatuta. Alegoria horretan, bada gure ustez pentsamolde aldaketa bat gaztetako ideietatik14 / 543helduaroko ideietara, arau nagusia sophrosyne izeneko kontzeptu greziarrak eskaintzen baitu,interpretatu nahi izan baitugu gaztetako filosofietatik urruntzen den pentsalari helduarenaitortza modura.Azken kapituluan nahi izan da ikerketa fokuratu Beribilezeko eskenatokian D.-H.Pageauxren metodologia imagologikoaren terminoetan, hain zuzen3.Ikusi dugu idazlea identitate-estereotipoak salatzeko ahaleginean. Saiatuko da, bereziki,frantximantaren estereotipo negatiboa deseraikitzen; euskaldunaren estereotipo positibo etanegatibo bana ere aztertu da. Jean Etxeparek zubigile-lana egiten du frantsesen eta euskaldunenartean. Horrez gain, estereotipoek bidea eman digute euskal nortasun hibrido baten izaerazgogoeta egiteko: ez ote den Etxepare nortasun hibrido aberats bateko euskalduna. Idazleaeuskaldunen eta frantses komunitateen arteko elkar ulertzeari bideak irekitzen saiatzen da,gaizki ulertuak gudukatuta.Interesgarria da, euskal historiako pasarteen interpretazio zuhurra ere iruditeriarenaldetik, betiere bi aldeetako euskaldunen bizikidetza sustatzea bilatuta.Identitatea irudi bidez finkatzeko ahaleginean, adierazgarria da liburuan autozmarrazten den lurraldearen esanahi sinbolikoa. Horrek garamatza Iparraldearen eta HegoaldekoBestearen harremanak nola planteatzen dituen ikustera. Iruditu zaigu badela filia bat,elkarrekikotasunean funtsatua.Azkenik, hizkuntzari dagokionez, nabaria da idazleak euskarari damaion ahalmenkohesiboa, giza harremanak gozatzeko arras estimatua.Hitz bitan esateko, Beribilezen deskubritu uste dugu mediku euskaltzaleak liburuadeskribatzeko erabili zuen esamoldearen esanahia, hau da, Beribilez zaku barne-handiarenedukia.3 Pageaux, D. –H. (1989). “De l´imagerie culturelle à l´imaginaire” in: Brunel, P. eta Y. Chevrel: Précis de littérature comparée.PUF. Paris, sintesi laburrean, eta ikerlan honetako Bibliografian aipatzen diren autorearen beste ekarpenak: Pageaux, D. –H. (1994).La littérature générale et comparée. Armand Colin. Paris. etab.International audienceEl médico Jean Etxepare (1877-1935) publicó en 1931 el libro de viajes Beribilez (En coche) Es el relato de un viaje en automóbil por Euskal Herria, en cuadrilla de amigos y amigas, en el que se nos ofrece un amplio y singular imaginario del territorio en una de las prosas más bellas de la época, partiendo de Cambo-les- Bains en la provincia del País Vasco del norte Lapurdi.Jean Etxepare fue un humanista con personalidad y maestro de la lengua. Beribilez es la suma de ideas que el escritor tenía al final de su vida. Etxepare siendo adulto, tenía 58 años entonces, se muestra más moderado que en su juventud al explicar sus elecciones intelectuales, pues el médico sospechaba que podía morir pronto y sólo duró cuatro años más.Son conocidos los problemas que tuvo en su juventud con el primer libro Buruxkak (1910), tanto que tuvo que retirar todos los ejemplares del mercado bajo la amenaza de su padre. Etxepare era un intelectual de categoría y un tanto peculiar en aquel Iparralde clerical que le tocó; por si fuera poco, en aquellos años el enfrentamiento entre el Estado y la Iglesia estaba vivo en Francia.Había conocido de cerca el pensamiento de aquella época (Schopenhauer, Nietzsche, Haeckel, Reichenbach, Newman…), inusual en aquel medio y en aquella época. En Beribilez se ve el esfuerzo que hace el escritor y a la vez la autocensura a la que se somete para crear textos aceptables para la sociedad contemporánea sin renunciar a sus ideas.Destacan varios pasajes en este libro. Cabe destacar su visión diplomática de acercar a los vascos de ambos lados de la frontera en el marco de un relato legendario común (la batalla de Roncesvalles, contra los francos), y, por otra parte, sin hurgar en las heridas sin cerra aludiendo también a la Historia reciente de entones. en concreto, la versión de la invasión napoleónica, que podría ser motivo de división entre los vascos. Destaca el relato de la visita al Santuario de Loyola, donde mediante sutiles efectos del lenguaje expresa su punto de vista crítico en lo que se refiere al lujo barroco del Monasterio de entonces, y de la casa de Ignacio de Loyola, sin provocar escándalo. Destaca también la empática descripción de las casas de Zarautz, unas hermosísimas casas construidas con el propósito de perdurar generación tras generación, nos dice Jean Etxepare. Cabe destacar, por último, cómo critica el ambiente de Donostia, especialmente la frivolidad de aquella sociedad, vía de escape para sortear los terribles problemas surgidos entre las dos Guerras Mundiales europeas: la Belle Époque y el presagio que predecía la catástrofe de la Segunda Guerra Mundial que debía venir en breve plazo. La creencia optimista en el crecimiento económico y social sin interrupción había caído en descrédito con la Primera Guerra Mundial. El optimismo sustentado por el progreso continuo de la ciencia y la tecnología durante el siglo XIX se tambaleaba, tras el desastre que supuso la Gran Guerra del 14.Jean Etxepare también recoge en este libro muestras de la vida popular, como estampas: la gastronomía vasca del Pirineo, las fiestas de Irun, la sociolingüística del euskera, etc.Destacan también las aportaciones de Jean Etxepare desde el punto de vista del conocimiento, tanto científico como humanístico. Por un lado, del punto de vista científico, recoge la génesis del mundo a partir de un «ziliporta» (salpicadura), cuando aún existía en el ánimo de muchos estudiosos la fe indiscutible en la Creación; también describe cómo el mar erosiona los acantilados bajo un punto de vista positivista; ofrece una estampa humorística del curanderismo y la pseudociencia médica, durante su visita a San Sebastián; recuerda el desarrollo rural (silvicultura, producción de la sidra, aguas termales); por otro, recoge, desde el punto de vista humanístico, las preocupaciones y retos de los vascos motivados por la modernización y el desarrollo industrial, con la preocupación de que los industriales foráneos asumieran la hegemonía sobre los autóctonos; reivindica el espíritu moderado (sofrosine) característico de la Antigua Grecia en 1931, apuesta diferente de un estado de ánimo más vehemente en su primera biografía. En su juventud perdió la fe en los años de formación en la Universidad de Burdeos y conoció, entre otras lecturas, la obra de Friedrich Nietzsche: respecto a este último punto, no sabemos, sin embargo, hasta qué punto se había propuesto disimular sus verdaderas opiniones en Beribilez (1931), por lo que podría ocurrir con su vocación de escritor, escribiendo libros invendibles uno tras otro, como ya le había ocurrido con Buruxkak (Espigas), su primer libro de 1910.En resumen: Beribilez es el testamento del mejor prosista en lengua vasca del primer tercio del siglo XX, en el que se recoge para generaciones futuras el legado ideológico-sentimental de un impulsor de la cultura vasca., pues fue también Jean Etxepare presidente de la asociación Euskaltzaleen Biltzarra.Bibliografía básica:•Altonaga, Kepa (2006) Etxepare, Aldudeko medikua. Bilbo: Euskaltzaindia & UPV/ EHU. https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/66692.pdf [2022-07-27]•Altonaga, Kepa (2022). Axularren gerizapean. Iruñea: Pamiela.•Arrigain, Isabel (1992) “J. Etxepare” in: Etxepare, J. Buruxkak. Bilbo. Euskal Editoreen Elkartea. http://zubitegia.armiarma.com/?p=mar-154 [2011-X-23] •Etchepare, Jean, (1931) Beribilez. Baiona: Laserre. http://www.memoriadigitalvasca.es/handle/10357/873 https://www.euskalmemoriadigitala.eus/handle/10357/873 [2022-07-27].•Gartzia Trujillo, Sebastian (2014) Jean Etxepare, Aldudeko medikua. Euskal modernitatearen brankako irudia. Bilbo: Desclée de Brower.•Kintana, Jurgi (2009): Urre urdinaren lurrina. Euskal idazle galduaren bila (1810-1940), Pamiela.•Ortiz de Pinedo, Aitor (2018) Jean Etxepareren Beribilez (1931): bidaia eta ideologia. EHU/UBM III Doktorego-tesia https://www.inguma.eus/egilea/ikusi/aitor-ortiz-de-pinedo [2022-07-27]•Ortiz de Pinedo, Aitor, 2018, "Gizartea Jean Etxepareren idazlanetan: adabakiak", EGAN 2018 3/4:123-148.•Ortiz de Pinedo, Aitor, 2018, "Jean Etxepare Bidegorri zubigile", Euskera 63: 365-391.•Ortiz de Pinedo, Aitor, 2018, "Jean Etxepare eta Pío Baroja", Fontes Linguae Vasconum 125:85-112.https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-02304395https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-02304395v1/file/These_Aitor_ORTIZ_DE_PINEDO_Resume_francais_annexe.pdfArticle de journal | Aldizkari bateko artikuluavignette : https://www.bilketa.eus/in/rest/Thumb/image?id=ark:/27020/Artxiker-02304395&mat=articleNumfreArchive ouverte HAL | HAL artxibo irekiaTestuen ikerketa - FilologiaEtudes des Textes - PhilologieHizkuntzaren historiaHistoire de la langueRésumé de thèse en français: Beribilez de Jean Etxepare: voyage et idéologie