2026-05-18T00:27:03Zhttps://www.bilketa.eus/in/rest/oaioai:www.bilketa.eus:ark:/27020/Lapurdum-1592ALL2025-03-17T18:10:21Z https://www.bilketa.eus/ark:/27020/Lapurdum-1592Orpustan, Jean-Baptiste (1934-....)IKER, Lapurdum 15922010-06-01B. Exeparekoaren (1545), Leizarragaren (1571) edo Axularren (1643) liburuen hastapenean irakurtzen direnak gogoratuz, badakigu zer balioa har dezaketen eskaintzek, edo literaturaren ixtorioko edo idazki horiek dakarketen edertasun bereziaren gatik. Eztu hain aspaldi (G. GENETTE 1987) literatura aztertzale batzu hasi direla liburu inguruneko idazki horier behatzen, " paratexte " izendatuz erdaraz, eta hemen euskaraz idatzinguru : eskaintza, irakurtzaileari abisu, aitzin-solas eta bertze, hauk idazlearen indatzinguruak. baitira ere argitaratzailearenak. Hemen ikertzen dira eskaintzak, bere aro berezia duten XVIl-garren mendean, idatzinguru mota horrek betetzen eta bete behar dituen " egiteko " nagusietan : eskainduruaren laudoriozkoa, eskaintzalearen eta liburuaren aitzineratzekoa, gogoetaz eta " ideologiaz " - erlisioneko eztabadetaz bereziki gure liburuetan - egiten dena, eta, ororen buruan ohargarriena zenbait aldiz, nahiz beti beharrezkoa ere, eztetika edo - bi gauzak bat diren neurrian - literaturakoa.1. Aztertzailek azpimarratu dute noiz izan den Europako literaturetan eskaitzaren " aro urrea " : XVI-garren mende azkenetik, XVII-garrenaren erdira. Erakusten da Frantzian P. Corneille tragedialari aipatuak ezarri duela hogei bat eskaintza, orduko jende handiener eginak, 1632-tik 1659-rano agertarazi zituen antzerkietan. Ordu berean, Leizarragarenaren ondotik (1571), hor da ere euskal idazlek, euskaraz ala erdaraz ala bi hizkuntzetan, egin dituztenen lerro tinkia : Materre 1617, Ziburuko Etxeberri 1627 eta 1636 (orotara lau eskaintza bi liburuetan), Haramburu (1635), Oyhenart 1638, Axular 1643, J. Haranader zaharra 1648, Pouvreau 1664, Tartas 1666 eta 1672, Arambillaga 1684. Ordukotz Parisen Furetière-ek argitaratua zuen eskaintzaren trufa bizia den Somme dédicatoire... delakoa (1666). Eskaintzen aroa joaiten ari da, eta idazki mota berezi hori geldituko da XVIII-garren mendearekin.2. Edozein eskaintzek behar du lehenik eskaindurua, handi zenbait, Leizarragak erregina, euskal idazle gehienek, bere liburuetako gaiaren araura, apezpikua, goraipatu, hunenjite edo jakitatean aitzinekoen ohorean bezenbat ; eta aldi berean nork bere burua eta liburua erakusten du ahal bezain ttipi : gehienetan itxuratzen da haur, emazurtz, noiz bitxikiago soldado (1666), beti eskainduruaren laguntza, itzal eta geriza beharra. Bi egiteko kontrako baina elgar osatzaile horiek, eta gehiago lehenak, hunek hastapenetik, bigarrenak izenpetzerano, hartzen dute eskaintzaren eremu gehiena, bai luzetasunez, bai estiloko itxuretan.3. Liburuaren gaiak, aski guti eta xehetasunik gabe sartzen bada ere eskaintzetan, bai eta hari lotuak izan daitezkeen gertakariek ekartzen dute gogoetazko edo ideologiazko egitekoa, hartzen baitu zenbait aldiz erlisioneko eztabada eta etsaigoaren itxura. Oihenartek ixtorioko egia eta jakitatea zuen gogoan Loménie-ri latinez eta " hika " molde zaharrean mintzatuz. Bertze guziek erlisionea : edo kontra-erreformako elizaren erakaspen eta moralaren hedatzeaz (1617, 1627, 1636, 1684), edo ere, nahiz etsaiak izen zuzenez aipatu gabe (salbu Tartasek, bere aitzineko jendakia protestantetan ukana bazuen ere edo... hartakotz), aldi bakar katolikoak (Leizarraga 1571), eta gehiago erreforma eta protestantak (1643, 1666, 1672). XVI-XVlI-garren mendetako etsaigoa berezi hortarik harat, aipatzen dira ere " gaitzerraile " eta bekaiztiak, erran gabe bizkitartean nor diren, ala aro hartako erlisione katolikoaren barneko modu berezietan ala, edonoizko idazlek bezala ordukoak ere bazituzkeenak irakurtzaile eta... idazle lagunetan.4. Egiteko horietarik harat, eta horietan beretan, eskaintzak badu eta behar du egiteko gozagarriago bat : literaturan eta eztetikan betetzen duena. Idazkiaren apaintze horren osagailuak eztira oro hein berekoak, ez ere oro berdin beteginak. Apainduran sartzen dira idazkerako modu bereziak, menturaz argitaratzailearen gain idazlearen baino gehiago : hizki nagusi, handi, ttipi, lerrokatze et orrian lekuratze..., axaleko apaindurak. Idazleak hauta dezake, eskaintzaren apaingarri berezitzat, neurtitza : hala Corenille-ek sartzen duelarik hamalaurkun bat Anna Austriako Frantziako erregina erreientsaren eskaintzan (1643) edo egiten Fouquet prokuradore eta zergazain aberatsegiari neurtitzezko " gutun " edo eskutitz bat (1659) ; hala ere Ziburuko Etxeberrik bere neurtitzezko bi liburuetako (" Noelak " bertze) lau eskaintzetan, Oihenarten kritika garratza jasaiten dutela urte guti barne (1665). Apaindura ederrago da idazkiaren barnean eta mamian berean delarik, hitz-laxoan ere beraz. Leizarragak eta Axularrek arta handia hartzen dute eskaintza luze baten argiki eta azkarki egituratzeko, gaitik gaira aitzinatuz, lotura zuzenez edo oposaketaz (" Baina çer ? "), idazkiaren batasuna agertaraziz hastetik bururaino. Estiloko eta erretorikako idurien egiteko berezia hor da, ezpadute bederen gehiegiz edo zuzentasun eskasez apaindura behar baino urrunago eremaiten (Tartasen 1666-ko adibidea har daiteke hortako) : hitz-joko eta errepika, gomparaketa, metafora edo itxuraldatze, antitesia eta hiperbola... Idazki molde horren eta aro barroko hartako ezaugarri argienak dira segurki.Idatzinguruek, eta ez bakarrik eskaintzek, baderakusate zer izan den aro batez idazleak ingurumenarekin, irakurtzailearekin, gizartearekin, boteredunekin zuen eta ukan behar zuen harremana. Baina eskaintzak dira gehienik heltzen zenbait aldiz aro klasikoko euskal literaturan, eta euskararen erabiltzeko moldea barne, egiazko idazki batek galdegiten duen betegintasunezko neurrira.https://journals.openedition.org/lapurdum/1592https://journals.openedition.org/lapurdum/pdf/1592vignette : https://www.bilketa.eus/in/rest/Thumb/image?id=ark:/27020/Lapurdum-1592&mat=articleNumbaqhttps://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/littérature basqueAxular Pedro Agerre (1556-1644)écrivain classiqueUn type de " paratexte " dans la littérature basque de la première moitié du XVIIe siècle : les dédicaces